Silifke merkez ve kırsalı tarihsel peyzaj niteliklerinin değerlendirilmesi ve korunması
Assessment and preservation of historic landscape characters of Silifke
- Tez No: 975491
- Danışmanlar: PROF. DR. YEGAN KAHYA SAYAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Peyzaj Mimarlığı, Mimarlık, Arkeoloji, Landscape Architecture, Architecture, Archeology
- Anahtar Kelimeler: Mersin-Silifke-Akkuyu, Mersin-Silifke-Akkuyu
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Restorasyon Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tezde bir bütün olarak fiziksel çevre ve bu çevredeki kültürel derinlik ortaya konularak, doğal niteliklerin ve kültürel derinliğin yerin mevcut karakterini karşılıklı olarak nasıl etkiledikleri anlaşılmak istenmiştir. Bu bağlamda doğa ve kültürün beraber oluşturduğu ve arkeoloji disiplininde yakın zamanlarda çalışılmaya başlanmış olan peyzaj kavramı ele alınmaktadır. Peyzaj, insanın yarattığı kültürü anlayabilmek için bir arka plan olarak görülmekten, insan faaliyetini bizzat yaratan ve yönlendiren arkeolojik bir nesne haline gelmeye başlamıştır. Ancak peyzaj, üzerinde uzlaşılmış olmanın çok ötesinde, neredeyse konuya dair çalışan herkesin kendince ayrı bir tanımlama yaptığı, son derece ihtilaflı bir kavramdır. Tüm bu farklı tanımlar üzerinden peyzajın aslında ne olduğu sorusu tezde çözülmek istenen ana problemlerden birine dönüşmüştür. Görünen, özellikle“kültürel – doğal”,“fiziksel – algısal”,“mekansal – zamansal”,“sabit – değişken”ikilikleri ve bu ikiliklerin türevleri üzerinden bir peyzaj tanımlaması yapıldığı şeklindedir. Bu çalışmada peyzajın tam da tüm bu ikiliklerin ara kesitinde olduğu bir tanım kabul edilmektedir. Geçmişteki insan faaliyetlerini anlayabilmek için peyzajın geçmişine bakmak gerekir. Peyzajı bir nesne olarak ele alıp tanımlamak ve geçmişteki peyzajları da tanımlayabilmek için zaman içinde çeşitli yöntemler uygulanmaya başlanmıştır. Bu yöntemlerden biri olan“Tarihsel Peyzaj Karakterizasyonu (TPK)”, Avrupa Konseyi'nce 2000 yılında hazırlanan“Avrupa Peyzaj Sözleşmesi”ile yaklaşık aynı dönemlerde ve Sözleşme ile uyum içinde geliştirilmiş bir peyzaj aracıdır. Günümüz peyzajının tarihi ve kültürel boyutlarını yorumlayabilmek için peyzajdaki farklı karakterleri tanımlama yöntemi olarak ortaya çıkarılmıştır.“Peyzaj karakteri”, bir peyzajı diğerinden farklı kılan, peyzajdaki tanınabilir ve tutarlı örüntü unsurudur. Peyzaj karakterini oluşturan jeoloji, arazi formu, toprak, bitki örtüsü, arazi kullanımı, yerleşim örüntüleri arasındaki etkileşime dayanarak açıklamalar geliştirip peyzajların nasıl algılandığı ve deneyimlendiğine odaklanılır. Ana referans noktası daima peyzajın mevcut durumudur ancak peyzaj değişir, değişmektedir ve gelecekte de değişecektir. Peyzajın bugün nasıl algılandığı ve deneyimlendiği üzerinden geriye dönük değişim sürecini anlamada ve geçmişteki peyzajın nasıl olduğunu ve bunu oluşturan geçmiş toplum değerlerini kavramada Tarihsel Peyzaj Karakterizasyonu rol oynayabilir. Anıt odaklı ve sadece önemli görülen peyzaj alanlarının kayıt altına alınacağı bir yaklaşım önerilmez. Peyzaj her yerdedir ve her yerdeki peyzaj doğal olduğu kadar kültüreldir. Dolayısıyla peyzajın tümü aynı değerde ele alınmalıdır. Karakterizasyon, peyzajın“en iyi”kısımlarını seçmeye değil, peyzajın tümünü tanımaya yönelik bir yöntemdir. Seçici yaklaşımlar Tarihsel Peyzaj Karakterizasyonu için uygun değildir, tüm peyzaj karakterize edilmelidir, o halde daha başarılı bir arkeolojik anlayış geliştirmek mümkündür. Tarihsel Peyzaj Karakterizasyonu, Mersin ili Silifke ilçesi sınırları içindeki tez çalışma alanında uygulanmıştır. Tez çalışma alanı, Silifke'yi kuzeybatı-güneydoğu yönlü bölen Göksu Nehri'nin güneyinde kalan yaklaşık 750 km2'lik bir alandır. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), TPK yöntemini uygulamak ve çoklu veriyi işlemek için kullanılmıştır. Çalışma alanına ait Milli Savunma Bakanlığı, Harita Genel Müdürlüğü Ulusal Haritacılık Kurumu'ndan (HGM) edinilen 1953, 1969, 1978 ve 1990 yıllarında çekilmiş hava fotoğrafları, yine HGM'den 1:25.000 ölçekli TOPO25 vektör verileri ve Silifke Belediyesi'nden 2011 yılına ve HGM'den 2012 yılına ait ortofoto görüntüsü temin edilmiştir. Yöntemin hedefi, belirlenen peyzaj karakter türleri üzerinden çalışma alanını üstüste çakışmayacak ve aralarında boşluk bırakmayacak şekilde çizilen çokgenlere bölmek ve dolayısıyla tüm alanın peyzaj karakter haritasını çıkarmaktır. Öncelikle 1953, 1969, 1978 ve 1990 yıllarına ait hava fotoğrafları için, ESRI ArcGIS 10.3.1 programı kullanılarak, UTM-WGS84 koordinat referans sistemine göre koordinatlandırılmış 2011 ve 2012 yılı ortofotoları üzerinde coğrafi referanslandırma yapılmış, böylelikle tüm hava fotoğrafları, ortofoto ile örtüştürülmüştür. Çalışma alanında belirlenen peyzaj karakter geniş türleri; yerleşim alanları, tarımsal faaliyet alanları, kaba zemin alanları, kalkınma alanları, su alanları ve ulaşım hatları olarak belirlenmiştir. Bu ana başlıklara bölünmüş peyzaj alt kategorilere ayrılarak peyzaj karakter türleri üzerinden çalışma alanının zaman içindeki dönüşümü anlaşılmaya çalışılmaktadır. Yerleşim alanları morfolojik olarak“toplu”,“sıra”,“dağınık”ve“doğrusal/ızgara planlı”yerleşimler olmak üzere sınıflanmıştır. Tarımsal faaliyet alanları, tarlalar ve teraslar olmak üzere iki ana gruptur. Her iki grup yine morfolojik olarak alt gruplara ayrılmaktadır. Tarlalar,“geleneksel düzenli tarla”,“şerit tarla”,“orman/maki içi açılmış tarla”,“makili tarla”,“teraslanmış tarla”,“düz kenarlı tarla”ve“damalı modern tarla”olarak; teraslar ise“örgülü teras”,“kontur teras”,“basamaklı teras”,“baraj teras”ve“sahte teras”olarak sınıflanmıştır. Çalışma peyzajındaki kalkınma alanları“fabrika”,“taş ocağı”,“balık çiftliği”,“organize sanayi sitesi”ve“enerji santrali”dir. Kaba zemin alanları ise halihazırda tarımsal amaçlı olarak kullanılmayan,“ormanlık”,“makilik”,“sazlık”,“kayalık”,“kumluk”olan veya bu nitelikleri muhtemelen bir başka yeni işlev için yok edilmiş“niteliksizleştirilmiş alan”ları ifade eder. Çalışma alanının Akdeniz'e kıyı olması denizi bölge peyzajı için çok önemli bir unsur haline getirmektedir. Bunun dışında Su Alanları başlığında“akarsu ve dere”ve“göl”e ilaveten, Göksu Deltası'ndaki tarımsal faaliyeti desteklemek için inşa edilen“drenaj kanalları”bulunmaktadır. Son peyzaj karakteri geniş türü Ulaşım Hatları'dır. Buradaki kategorizasyon, karayollarının“devlet yolu”,“il yolu”,“ilçe yolu”,“köy yolu”,“belediye yolu”ve“orman yolu”olarak ayrılmasıdır. Karayollarının dışında“Liman/İskele/Demirleme Yeri/Balıkçı Barınağı”kategorisi de yine bu başlık altında deniz ulaşımını simgeler. Bu kategorizasyona göre alanın 1953, 1969, 1978, 1990 ve 2011/12 yılları için ayrı ayrı oluşturulmuş ve 5.108 çokgene ayrılmış 5 ayrı Tarihsel Peyzaj Karakterizasyon haritası oluşturulmuştur. Her bir çokgene bir sıra numarası verilerek, bu çokgenlere dair veriler Microsoft Access programında oluşturulan veritabanına bu sıra numarası ile kaydedilmiştir. Sonra bu veritabanı, çizilen çokgenlerle CBS programında verilen sıra numarası üzerinden ilişkilendirilmiştir. Üretilen haritaların yorumlanmasına yönelik altyapı oluşturabilmek için, çalışma alanına ve dahil olduğu daha geniş Kilikya tarihi coğrafi bölgesi, Anadolu ve Akdeniz'e dair tarihi, coğrafi, jeolojik, demografik, ekonomik, sosyal ve kültürel yapıya dair tespit edilebilen tüm verilere tezde yer verilmiştir. Ek olarak çalışma alanındaki tescilli ve tescile değer bilinen tüm“sit”ler tezde listelenmiştir. Böylelikle çalışma alanı bütünsel olarak değerlendirilebilirken, belirlenmiş doğal ve kültürel“korunacak alanlar”ın özel koruma mevzuatına dahil edilmesi söz konusudur. Bu durum peyzajın bütünselliği ve Tarihsel Peyzaj Karakterizasyon yöntemi ile çelişmez, aksine peyzajı birbirinden farklı ihtiyaçlara yönelik olarak planlamak mümkün olur. Ancak burada esas olan planlamanın“koruma odaklı”olmasıdır. Geçmişten bugüne dönüşümü anlamak, bugünden geleceğe nasıl bir peyzaj bırakmak istediğimize, peyzajdaki neleri koruyup peyzajı nasıl planlamamız gerektiğine dair bir anlayış geliştirmemize yardım eder. Böylelikle gelecekteki peyzaj dönüşümünü anlamak, planlamak, biçimlendirmek ve yönetmek için erişilebilir ve bütüncül bir koruma yaklaşımı ihtiyacına cevap verilebilir. Silifke'de oluşturulan Tarihsel Peyzaj Karakterizasyon haritaları, korunmuşluğu değil peyzajdaki değişimi açıkça göstermektedir. Çalışma alanı, inşaat ve enerji sektörleri için giderek hammadde üretim merkezine dönüşürken, mevcut kırsal yerleşimlerdeki nüfusun azalması, tarımsal alanların geleceği için ümit vaad etmez. Bölgenin kırsal karakteri, köylerde tarım / hayvancılık yapan nüfusun giderek azalmasıyla ve gelen nüfusun güneydeki liman, taş ocağı, nükleer santral inşaatı gibi kalkınma projelerinde çalışmalarıyla giderek değişmektedir. Son dönemlerde, su bakımından kıt olan bölgede, özellikle verimli alüvyon alanlarda seralaşma ve sulama havuzları görülmektedir. Teras alanlarının mevcudiyetinin ve kullanımının sürekliliği risk altındadır. Inşa edilen kara yollarının peyzajda yarattığı değişim devasa bir boyut kazanmıştır. Ne yazık ki tüm bu değişim vahşi kalkınmaya dayalı politikaların sonuçlarını yansıtıyor görünmektedir.
Özet (Çeviri)
The thesis aims to explore the physical environment and the cultural depth within it as a whole, understanding how these natural qualities and cultural depth mutually influence the existing character of a place. In this context, the concept of landscape, formed by nature and culture and recently studied in the discipline of archaeology, is examined. Landscape, from being viewed as a backdrop for understanding culture, has changed to being viewed as an archaeological object that creates and directs human activity. However, landscape is a highly controversial concept, far from being agreed upon, with almost everyone working on the subject offering their own unique definitions. The question of what landscape actually is, based on all these differing definitions, has become one of the main problems the thesis attempts to address. It appears that a landscape definition is defined primarily through the dualities of“cultural - natural,”“form - process,”“physical - perceptual,”“spatial - temporal,”and“permanent - temporary,”and their derivatives. This study accepts a definition that places landscapeat the intersection of all these dualities. To understand past human activities, it is necessary to examine the landscape's past. Various methods have been applied over time to treat and define the landscape as an object and to describe past landscapes. One of these methods,“Historic Landscape Characterization (HLC),”is a landscape tool developed around the same time as and in accordance with the“European Landscape Convention,”prepared by the Council of Europe in 2000. It was developed as a method for identifying distinct landscape characteristics to interpret the historical and cultural dimensions of contemporary landscapes.“Landscape character”is the recognizable and consistent pattern within a landscape that distinguishes one landscape from another. Explanations are developed based on the interaction between geology, landforms, soils, vegetation, land use, and settlement patterns that form landscape character, focusing on how landscapes are perceived and experienced. The main reference point is always the current state of the landscape, but the landscape is changing, is evolving, and will continue to change in the future. Historic Landscape Characterization can play a role in understanding the process of landscape change through how it is perceived and experienced today, and in understanding the landscape of the past and the past social values that shaped it. A monument-focused approach that records only significant landscape areas is not recommended. Landscapes are everywhere, and landscapes everywhere are as cultural as they are natural. Therefore, the entire landscape should be approached equally.Characterization is a method aimed at understanding the landscape as a whole, not a selecting the“best”parts. Selective approaches are not suitable for Historic Landscape Characterization; the entire landscape should be characterized to develop a more accurate archaeological understanding. Historic Landscape Characterization was implemented in the thesis study area within the boundaries of the Silifke district of Mersin province. The thesis study area is an area of approximately 750 km2 located south of the Göksu River, which divides Silifke from northwest to southeast. Geographic Information Systems (GIS) were used to apply the HLC method and process multiple data. The study area was provided with aerial photographs taken in 1953, 1969, 1978, and 1990 from the Ministry of National Defense, Directorate General for Mapping, National Mapping Institute (HGM). 1:25,000 TOPO25 vector data from HGM were also obtained. An orthophoto image from 2011 was obtained from the Silifke Municipality. The method aims to divide the study area into polygons drawn without overlapping or leaving any gaps, based on the determined landscape character types. Thus, a landscape character map of the entire area was generated. First, the aerial photographs from 1953, 1969, 1978, and 1990 were georeferenced using the ESRI ArcGIS 10.3.1 program using the 2011 and 2012 orthophotos, which were coordinated according to the UTM-WGS84 coordinate reference system. Thus, all aerial photographs were geo-rectified with the orthophoto. The landscape classes identified in the study area are settlements, agricultural activity areas, rough grounds, development areas, water areas, and transportation. Landscapes are divided into broad types within these main headings to understand the transformation of the study area over time through landscape character types. Settlement areas are morphologically classified as“linear,”“nucleated,”“dispersed”and“grid plan”settlements. Agricultural activity areas are divided into two main groups: fields and terraces. Each group is further morphologically subdivided. Fields are classified as“regular field,”“strip field,”“clearence field,”“maquis field,”“terraced field,”“rectilinear field,”and“grid field.”Terraces are classified as“braided terrace,”“contour terrace,”“step terrace,”“dam terrace,”and“false terrace.”Development areas in the study landscape are“factory,”“quarry,”“fish farm,”“organized industrial site,”and“power plant.”Rough grounds represent areas not currently used for agricultural purposes, such as“woodland”,“maquis,”“wetland,”“outcrop,”“sand,”and“rough ground”that have likely been removed for another new function. The study area's coastal area on the Mediterranean makes the sea a crucial element of the regional landscape. Furthermore, under the heading of Water Areas, in addition to“river”and“lake,”there are“drainage channels”constructed to support agricultural activity in the Göksu Delta. The final broad type of landscape character is Transportation. The categorization here is based on the division of roads into“state roads,”“provincial roads,”“district roads,”“village roads,”“urban roads,”and“forest roads.”In addition to roads, the“Port/Pier/Anchorage/Fishing Shelter”category also represents maritime transportation under this heading. According to this categorization, five separate Historic Landscape Characterization maps, divided into 5,108 polygons, were created for the area, for the years 1953, 1969, 1978, 1990, and 2011/12. Each polygon was assigned a unit identification number, and the data related to these polygons was recorded in a database created in Microsoft Access with this number. This database was then linked to the drawn polygons using these identification numbers in the GIS program. To provide a basis for interpreting the maps produced, the thesis includes all available data on the historical, geographical, geological, demographic, economic, social, and cultural structures of the study area and the broader historical geographic region of Cilicia, Anatolia and the Mediterranean. Additionally, the thesis lists all designated and undesignated“protected areas”within the study area. This allows the study area to be evaluated holistically, while incorporating designated natural and cultural“sites”into special protection legislation. This does not contradict the holistic nature of the landscape and the Historic Landscape Characterization method; on the contrary, it allows for landscape planning to address diverse needs. However, the key here is that landscape planning should be“conservation-based.”Understanding the transformation from past to present helps us develop an understanding of what kind of landscape we want to leave for the future, what we should protect in the landscape, and how we should plan it. This way, we can address the need for an accessible and holistic conservation approach to understand, plan, shape, and manage future landscape transformation. The Historic Landscape Characterization maps created in Silifke clearly demonstrate landscape change, not preservation. While the study area is increasingly becoming a raw material production center for the construction and energy sectors, the declining population in existing rural settlements does not bode well for the future of agricultural lands. The rural character of the region is gradually changing as the agricultural and livestock population in the villages declines and as the incoming population works on development projects such as the construction of ports, quarries, and nuclear power plants in the south. Recently, greenhouses and irrigation ponds have emerged in the water-scarce region, particularly in fertile alluvial areas. The continued existence and use of terraced lands is at risk. The transformation of the landscape caused by the construction of highways has become immense. Unfortunately, all of this change appears to reflect the consequences of policies based on uncontrolled development.
Benzer Tezler
- Mersin-Silifke kıyı şeridi turizm gelişmelerinin değerlendirilmesi üzerinde bir araştırma
Başlık çevirisi yok
BERRİN SİREL
- Doğu dağlık kilikya'da hellenistik dönemden orta bizans'a kadar iskan gören yerleşimlerin mekansal ve yapısal değerlendirmesi
Spatial and structural evaluation of the settlements inhabited from the hellenistic period to the middle byzantine era in eastern rough cilicia
ŞENEL KAYA
- Mut (Mersin) ilçesi'nde kırsal yerleşmeler
Rural facilities in Mut (Mersin) location
TAHİR PEKKIRBIZLI
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
CoğrafyaNecmettin Erbakan ÜniversitesiOrtaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TAHSİN TAPUR
- Dağlık kilikia ve ısauria bölgesinde antik dönem konut mimarisi
Domestic architecture in rough cilicia and isauria in ancient period
FATMA EFE