Hacı mahmûd efendi'nin Hidâyetü't-Tullâb Fi'n-Nutk Bi'd-Dâd Alâ Sebîli's-Savâb adlı eseri ile şerhinin tahkik ve tahlili
The critical edition and analysis of al-Hājjī Maḥmūd's work Hidāyat al-Tullāb fī al-Nuṭq Bi-al-Dād and its commentary
- Tez No: 1018449
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ İHSAN SÜTŞURUP
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Osmanlı dönemi kıraat âlimlerinden Şeyhülkurrâ Hacı Mahmûd Efendi'nin dâd (ض) harfinin mahreci ve telaffuzuna dair kaleme aldığı risaleleri incelemektedir. Çalışmanın temelini, Saçaklızâde Muhammed b. Ebû Bekir el-Mar'aşî ve Ali b. Gânim el-Makdisî gibi âlimlerin görüşlerine reddiye mahiyetinde kaleme alınan Hidâyetü't-tullâb fi'n-nutki bi'd-dâd 'alâ sebîli's-savâb adlı risâle ile mezkûr eserin şerhi niteliğinde olan Cevâbu i'tirâzâti risâleti hidâyeti't-tullâb adlı risâlenin tahkik ve tahlili oluşturmaktadır. Söz konusu eserler her ne kadar dâd (ض) harfi merkezli olsa da telaffuzda karıştırılan tâ (ت), tâ (ط), râ (ر) ve dâl (د) gibi harflerin mahreç ve sıfatları risâlelerde ele alınmaktadır. Hacı Mahmûd Efendi, ilgili harflerin mahreç ve sıfatlarını klasik kıraat kaynaklarına dayanarak açıklamakla birlikte görüşlerini kıraat ilminin rivayet odaklı, isnad esaslı ve müşâfeheye dayanan bir eğitim yoluyla öğrenilip öğretilmesi gerektiği ilkesi üzerine temellendirmektedir. Müellife göre bu usûlden yoksun şekilde edinilen bilgiler, kaçınılmaz olarak hatalara ve nihayetinde ihtilaflara zemin hazırlamaktadır. Bu çerçevede müellif, reddiye yönelttiği isimleri de çoğu meselede bahsi geçen temel ilkeler üzerinden değerlendirmekte ve eleştirilerini söz konusu eksiklik üzerine bina etmektedir. Öte yandan Mar'aşî ve Makdisî gibi isimler ise isnad merkezli yaklaşımı reddederek akla uygun bulmadıkları rivayetlere itibar etmeyen bir anlayışı temsil etmektedir. Bu yönüyle risâleler, harflerin telaffuzundan öte kıraatte bilginin kaynağı ve öğretim yöntemine dair metodolojik tartışmaları yansıtmaktadır. Hacı Mahmûd Efendi'nin dâd (ض) harfi etrafında şekillenen itiraz ve savunma geleneği içerisindeki konumunu ortaya koyan, iki risâlesini birlikte ele alan müstakil ve ilmî bir tahkikin bulunmaması, bahsi geçen eserlerin tahkik edilerek yayımlanmasını gerekli kılmaktadır. Dolayısıyla çalışmamız, ilgili risâleleri tahkik ederek gün yüzüne çıkarmayı hedeflemektedir. Çalışma, giriş ve iki bölümden oluşmakta olup, girişte dâd (ض) harfinin teknik çerçevesi ve literatürü kısaca ele alınmaktadır. Birinci bölümde Hacı Mahmûd Efendi'nin hayatı ve eserleri tanıtılıp ortaya koyduğu görüşler incelenmektedir. İkinci bölümde ise konuya kaynaklık eden risâleler, ilmî usullere uygun biçimde tahkik edilerek araştırmacıların istifadesine sunulmakta ve ilim dünyasına kazandırılmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the treatises written by the Ottoman qirāʾāt scholar and Shaykh al-Qurrāʾ Hājjī Mahmūd Efendī concerning the articulation point (makhraj) and pronunciation of the letter Ḍād (ض). The core of the study consists of the critical editions and analyses of two treatises: Hidāyat al-Ṭullāb fī al-Nuṭq bi al-Ḍād ʿalā Sabīl al-Ṣawāb, composed as a refutation of the views of scholars such as Saçaqlızāde Muḥammad b. Abū Bakr al-Marʿaşī and ʿAlī b. Ghānim al-Maqdisī, and Jawāb Iʿtirāḍāt Risālat Hidāyat al-Ṭullāb, which serves as a commentary on the former work. Although these works primarily focus on the letter Ḍād (ض), they also discuss the articulation points and phonetic characteristics of other letters that are commonly confused in pronunciation, such as Tāʾ ( ت ), Ṭāʾ (ط), Rāʾ (ر), and Dāl (د). While Hājjī Mahmūd Efendī explains the articulation points and characteristics of these letters on the basis of classical qirāʾāt sources, he grounds his arguments in the principle that the science of qirāʾāt must be learned and transmitted through a method centered on riwāyah (authoritative transmission), isnād (chains of transmission), and oral instruction (mushāfahah). According to the author, knowledge acquired independently of this methodology inevitably leads to errors and, ultimately, to scholarly disputes. Within this framework, he evaluates the scholars whom he criticizes primarily through the lens of these foundational principles and bases his objections on their alleged neglect of them. By contrast, figures such as al-Marʿaşī and al-Maqdisī represent an approach that rejects an isnād-centered methodology and declines to accept reports deemed incompatible with rational judgment. In this respect, the treatises reflect not merely discussions concerning the pronunciation of letters but also broader methodological debates regarding the sources of knowledge and modes of instruction in the discipline of qirāʾāt. The absence of an independent scholarly critical edition that examines together these two treatises and clarifies Hājjī Mahmūd Efendī's position within the tradition of objections and defenses surrounding the letter Ḍād (ض) necessitates their critical editing and publication. Accordingly, this study aims to bring these treatises to light through a rigorous critical edition. The thesis consists of an introduction and two chapters. The introduction briefly addresses the technical characteristics of the letter Ḍād ( ض ) and surveys the relevant literature. The first chapter introduces the life and works of Hājjī Mahmūd Efendī and examines the views he advances on the subject. The second chapter presents the critical editions of the treatises that constitute the primary sources of the study, prepared in accordance with scholarly standards and made available for the benefit of researchers, thereby contributing to the academic study of qirāʾāt literature.
Benzer Tezler
- Yurdumuzun değişik yöre ballarının bileşimi ve kristallenme nedenlerinin araştırılması
Composition of different regions Turkish honeys and studying of crystallization factors
HACI ORAK
- Cohesion in Turkish a survey of cohesive devices in prose literature
Başlık çevirisi yok
FUAT ALTUNKAYA
- 1875-1905 yılları arasındaki sözlükler üzerinde bir inceleme
Başlık çevirisi yok
ERTUĞRUL TOPBAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
1987
Türk Dili ve EdebiyatıGazi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET BİRCAN ERCİLASUN
