Matematik öğretmen adaylarının problem çözme sürecindeki pratik rasyonellik deneyimleri: Bir karma yöntem araştırması
Preservice mathematics teachers' experiences of practical rationality of problem solving process: A mixed methods study
- Tez No: 994343
- Danışmanlar: PROF. DR. AHMET ŞÜKRÜ ÖZDEMİR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Matematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Matematik Öğretmenliği Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Matematik eğitiminin temel hedeflerinden biri olan problem çözme, yalnızca öğrencilerin matematiksel başarılarını artırmaya yönelik bir öğretim aracı değil; aynı zamanda öğretmenlerin sınıf içi uygulamalarda sürekli, eş zamanlı ve bağlama duyarlı kararlar almalarını gerektiren karmaşık bir öğretim pratiğidir. Ulusal ve uluslararası eğitim reformlarında problem çözmenin merkezi bir konuma yerleştirilmesine rağmen, bu sürecin sınıf ortamında nasıl hayata geçirildiği ve öğretmenlerin problem çözme sürecine ilişkin öğretim kararlarını hangi gerekçelerle aldıkları yeterince açıklığa kavuşturulamamıştır. Özellikle matematik öğretmenlerinin ve öğretmen adaylarının problem çözme sürecine ilişkin kararları, çoğu çalışmada bireysel bilgi, inanç, tutum ve yeterlikler üzerinden ele alınmış; öğretim uygulamalarını biçimlendiren normatif beklentiler, kurumsal sınırlar ve mesleki yükümlülükler büyük ölçüde ihmal edilmiştir. Bu durum, öğretim uygulamalarındaki farklılıkların çoğunlukla öğretmenlerin bireysel eksiklikleri üzerinden açıklanmasına ve öğretimsel iyileştirme politikalarının öğretmen merkezli bir düzeltme yaklaşımıyla kurgulanmasına yol açmıştır. Oysa öğretim, yalnızca bireysel tercihlerden değil; yerleşik öğretim normları, mesleki sorumluluklar ve bağlamsal koşulların etkileşiminden oluşan kültürel bir pratik olarak ele alınmalıdır. Bu araştırma, söz konusu sınırlılıklardan hareketle, matematik öğretmen adaylarının problem çözme sürecindeki öğretim kararlarını pratik rasyonellik teorisi çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel amacı, öğretmen adaylarının problem çözme sürecine ilişkin varsayılan normları nasıl algıladıklarını, bu normlara hangi koşullarda uyduklarını ya da hangi durumlarda normlardan bilinçli sapmalar gösterdiklerini ve bu sapmaları hangi mesleki yükümlülükler çerçevesinde gerekçelendirdiklerini ortaya koymaktır. Bu bağlamda çalışma, öğretmen adaylarının karar alma süreçlerini yalnızca ideal öğretim söylemleri üzerinden değil; gerçekçi sınıf içi durumları yansıtan problem bağlamları aracılığıyla ele almayı hedeflemektedir. Araştırma, nitel ve nicel yöntemlerin eşit ağırlıkla kullanıldığı tamamen karma sıralı ardışık zamanlı eşit statülü desenle yürütülmüştür. İlk aşamada, problem çözme sürecine ilişkin varsayılan normların belirlenmesi amacıyla beş matematik öğretmeni ve üç öğretim elemanı ile odak grup görüşmeleri gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmeler sonucunda, klasik problem çözme adımlarının ötesine geçen ve problem çözme sürecinin öncesini de kapsayan ön hazırlık yapma normunun dahil olduğu toplam 11 norm tanımlanmıştır. İkinci aşamada, bu normlara dayalı olarak iki farklı rutin olmayan problem durumu için animasyonlu sınıf içi senaryolar geliştirilmiş ve bu senaryolar aracılığıyla ihlal deneyi anketleri oluşturulmuştur. Anket, bir devlet üniversitesinde öğrenim gören 58 matematik öğretmen adayına uygulanmıştır. Son aşamada ise nicel bulguların derinleştirilmesi amacıyla uç durumları temsil eden altı öğretmen adayıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Araştırma bulguları, öğretmen adaylarının problem çözme sürecine ilişkin normları genel olarak onayladıklarını; ancak normlara yönelik kararlarının problem bağlamına ve sınıf düzeyine bağlı olarak anlamlı biçimde farklılaştığını ortaya koymuştur. Üçüncü sınıf öğretmen adaylarının normlara daha idealist ve kurallara bağlı bir yaklaşım sergiledikleri, dördüncü sınıf öğretmen adaylarının ise normları daha eleştirel biçimde değerlendirdikleri ve norm ihlallerini bireysel, kişilerarası, disiplin ve kurumsal mesleki yükümlülükler çerçevesinde gerekçelendirdikleri belirlenmiştir. Ayrıca grup çalışması ve bireysel çalışma gibi farklı problem çözme bağlamlarının, öğretmen adaylarının kararlarını ve yükümlülük algılarını doğrudan etkilediği görülmüştür. Araştırmanın tartışma boyutunda elde edilen bulgular, pratik rasyonelliğin öğretmen adayları için statik bir özellik olmadığını; aksine teorik öğretim kabulleri ile sınıf içi gerçeklikler arasında sürekli bir müzakere süreci olduğunu göstermektedir. Öğretmen adaylarının sınıf düzeyi ilerledikçe, öğretim kararlarının ideal normlardan ziyade uygulanabilirlik, zaman yönetimi, öğrenci profili ve kurumsal beklentiler doğrultusunda yeniden şekillendiği görülmektedir. Bu durum, öğretmen eğitimi sürecinin öğretmen adaylarını yalnızca“doğru öğretim uygulamaları”konusunda bilgilendirmekle sınırlı kalmaması; aynı zamanda bu uygulamaların hangi koşullarda, hangi gerekçelerle dönüştürülebileceğini tartışmaya açması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu araştırmanın önemi, matematik öğretmen adaylarının problem çözme sürecine ilişkin öğretim kararlarını bireysel yetersizlikler üzerinden değil; normlar ve mesleki yükümlülükler bağlamında ele alarak öğretim uygulamalarını daha adil, bağlamsal ve yapısal bir perspektifle açıklamasında yatmaktadır. Öğretmen kararlarının ardındaki rasyonellikleri görünür kılarak, öğretmen adaylarının mesleki kimlik gelişimlerini anlamaya yönelik güçlü bir kuramsal ve metodolojik zemin sunmaktadır. Ayrıca öğretmen eğitimi programlarına, problem çözme sürecinin yalnızca pedagojik bir teknik değil; aynı zamanda normatif ve kurumsal bir pratik olarak ele alınması gerektiğine dair önemli çıkarımlar sağlamaktadır. Araştırmanın özgünlüğü; problem çözme sürecini pratik rasyonellik teorisi çerçevesinde ele alması, ihlal deneyi yöntemini Türkiye bağlamında matematik öğretmen adayları örnekleminde sistematik biçimde kullanması ve öğretmen adaylarının karar gerekçelerini mesleki yükümlülükler üzerinden analiz etmesi bakımından belirginleşmektedir. Çalışma, öğretmen adaylarının henüz fiilî öğretim deneyimine sahip olmadan da normatif öğretim kültürünün parçası hâline geldiklerini ve bu kültürü kararları aracılığıyla yeniden ürettiklerini ortaya koyarak literatüre kuramsal açıdan yeni bir bakış açısı sunmaktadır. Bu yönüyle araştırma, pratik rasyonellik teorisinin öğretmen eğitimi bağlamında uygulanabilirliğini gösteren nadir ve özgün çalışmalardan biridir. Araştırma sonuçlarına dayalı olarak, öğretmen yetiştirme programlarında senaryo temelli, norm ve mesleki yükümlülükleri görünür kılan ve karar gerekçelendirmeye odaklanan öğrenme ortamlarının oluşturulması önerilmektedir. Ayrıca ihlal deneyi temelli ölçme araçlarının öğretmen eğitimi süreçlerine entegre edilmesi, öğretmen adaylarının pratik rasyonelliklerinin geliştirilmesine yönelik etkili bir araç olarak değerlendirilmektedir.
Özet (Çeviri)
Problem solving, a cornerstone of mathematics education, is not merely an instructional tool for enhancing student achievement; it is a complex teaching practice that necessitates continuous, simultaneous, and context sensitive decision making within the classroom. Despite its central role in national and international educational reforms, the actual implementation of problem solving in classroom settings and the underlying justifications for teachers' instructional decisions remains insufficiently clarified. Research has predominantly examined the decisions of mathematics teachers and preservice teachers through individual lenses such as knowledge, beliefs, attitudes, and competencies, often neglecting the normative expectations, institutional constraints, and professional obligations that shape instructional practices. Consequently, variations in teaching practices are frequently attributed to individual teacher deficiencies, leading to remediation oriented improvement policies. However, instruction should be understood as a cultural practice emerging from the interaction between established norms, professional responsibilities, and contextual conditions. Drawing upon these limitations, this research aims to examine the instructional decisions of preservice mathematics teachers during the problem solving process through the lens of the Theory of Practical Rationality. The primary objective is to reveal how preservice teachers perceive default norms, the conditions under which they adhere to these norms or consciously deviate from them, and the professional obligations they use to justify such deviations. In this context, the study addresses decision making processes not only through idealized instructional discourses but also via realistic classroom scenarios involving non routine problem contexts. The research employed a fully integrated mixed methods design with equal status and sequential timing. In the first phase, focus group interviews were conducted with five mathematics teachers and three faculty members to identify default norms concerning the problem solving process. These interviews yielded 11 defined norms, including pre preparation, which extends beyond classical problem solving steps to encompass the pre-instructional phase. In the second phase, animated classroom scenarios were developed for two different nonroutine problem situations based on these norms, forming the basis for breaching experiment surveys. The survey was conducted with 58 preservice mathematics teachers at a state university. In the final phase, semi structured interviews were conducted with six preservice teachers representing outlier cases to provide a deeper understanding of the quantitative findings. The findings indicate that while preservice teachers generally endorse the norms of problem solving, their decisions significantly vary depending on the problem context and grade level. Third year preservice teachers exhibited a more idealistic and rule bound approach, whereas fourth year students evaluated norms more critically, justifying breaches through individual, interpersonal, disciplinary, and institutional professional obligations. Furthermore, different problem solving contexts, such as group work versus individual study, directly influenced the participants' decisions and perceptions of obligation. The discussion highlights that practical rationality is not a static trait for preservice teachers but a continuous negotiation between theoretical pedagogical assumptions and classroom realities. As preservice teachers progress through their education, their instructional decisions shift from ideal norms toward considerations of applicability, time management, student profiles, and institutional expectations. This suggests that teacher education should go beyond informing candidates about best practices and instead foster a space to discuss how and why these practices might be transformed under specific conditions. The significance of this study lies in its shift from viewing instructional decisions as a matter of individual inadequacy to analyzing them within the context of norms and professional obligations, thereby offering a more equitable, contextual, and structural perspective. By rendering the rationalities behind teacher decisions visible, the study provides a robust theoretical and methodological foundation for understanding professional identity development. Furthermore, it offers critical implications for teacher education programs to treat problem-solving not just as a pedagogical technique but as a normative and institutional practice. The originality of this research stems from its application of the theory of practical rationality to the problem solving process, its systematic use of the breaching experiment method within the Turkish context among preservice teachers, and its analysis of decision justifications through professional obligations. The study contributes to literature by demonstrating that preservice teachers become part of a normative instructional culture and reproduce this culture through their decisions even before gaining full professional experience. As such, it stands as one of the rare and original studies demonstrating the applicability of practical rationality theory in the context of teacher education. Based on the results, the study recommends creating scenario based learning environments in teacher education that render norms and professional obligations visible while focusing on decision justification. Additionally, integrating assessment tools based on breaching experiments is proposed as an effective means of developing the practical rationality of preservice teachers.
Benzer Tezler
- Unpacking teacher knowledge for bridging in- and out-of-school mathematics using mathematically-rich and contextually-realistic problems
Matematiksel açıdan zengin bağlamsal açıdan gerçekçi problemlerle okul içi ve dışında kullanılan matematik arasında köprü kurduracak öğretmen bilgisinin incelenmesi
ŞERİFE SEVİNÇ
Doktora
İngilizce
2016
Eğitim ve ÖğretimIndıana UnıversıtyEğitim Programları ve Öğretim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RICHARD LESH
- Kimya konuları odaklı stem uygulamalarının 10. sınıf öğrencilerinin bilimsel süreç becerileri ve girişimcilik becerilerine etkisi
The effect of stem implementations focused on chemistry topics on scientific process skills and entrepreneurship skills of 10th grade students
ÇİĞDEM KARAKAYA
Doktora
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimGazi ÜniversitesiMatematik ve Fen Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NUSRET KAVAK
- Matematik öğretmen adaylarının problem çözme becerilerinin modelleme sürecinde incelenmesi
Investigating problem solving ability of pre-service mathematics teachers in modeling process
MAHMUT KERTİL
Yüksek Lisans
Türkçe
2008
Eğitim ve ÖğretimMarmara ÜniversitesiEğitim Bilimleri Bölümü
YRD. DOÇ. DR. ALİ DELİCE
YRD. DOÇ. DR. EMİN AYDIN
- Ortaokul matematik öğretmen adaylarının model oluşturma süreçlerinin problem kurma ve çözme bağlamında incelenmesi
Investigation of model building performances of prospective middle school mathematics teachers in the context of problem posing and solving
ELİF ŞENKAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
MatematikOrdu ÜniversitesiMatematik ve Fen Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAYAL YAVUZ MUMCU
- Matematik öğretmen adaylarının üst bilişsel becerilerinin matematiksel modelleme sürecindeki rolü
The role of pre-service mathematics teachers' metacognitive skills in the matematical modeling process
MERYEM TAYYAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Eğitim ve ÖğretimMarmara ÜniversitesiMatematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HATİCE AKKOÇ