Özbek Türkçesinde yansıma sözcükler (Yapı, işlev ve anlam bakımından)
Onomatopoetic words in Uzbek (In terms of structure, function and meaning)
- Tez No: 988028
- Danışmanlar: PROF. DR. NERGİS BİRAY
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Özbek Türkçesi, yansıma sözcükler, tabiat taklidi sözler, yapı, anlam, işlev, Uzbek Turkish, onomatopoetic words, words imitating nature, structure, meaning, function
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Pamukkale Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tarihi ve Günümüz Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kullanımı itibari ile Türk dilleri ile sınırlı olmayan yansıma sözcükler, dünyadaki bütün dillerin söz varlığında önemli bir yere sahiptir. Duygu ve düşüncelerin yanı sıra insanın hareketini ve ifade etmek istediği şeyi açık, anlaşılır ve duygusal olarak anlamlı hale getiren bu sözcükler, Türk dilinin içinde yer alan Türk lehçelerinde farklı anlamlarda ve konularda bilimsel araştırmaların konusu olmuştur. Özbek Türkçesinde Yansıma Sözcükler ise Türk dili ve lehçelerinde bugüne kadar kapsamlı olarak ele alınmamıştır. Tabiattaki canlı ve cansız varlıklar dolaylı yoldan veya doğrudan hareketlilik içindedir ve dolayısı ile bazı seslerin ve gürültülerin kaynağı durumundadır. Tabiatın bir parçası olan insan ise bu hareketliliği ve canlılığı gözlemleyerek bunu beş duyu organının yardımıyla sözcüklere dökmeye çalışmıştır. Bu gürültü veya seslerin insanın duyu organlarında yarattığı etkiyi, ana dili kullanarak dilin yapısına yaklaştırma ve bu ses yansımalarına özgü bir sistem oluşturarak tabiattaki sesleri sözcüklere dönüştürmek ve aktarmak; o dilde renkli, canlı ve çarpıcı anlatımlara olanak sağlamaktadır. Yansıma sözcüklerin tespitinde karşımıza tabiatta sürekli devam eden bir hareketlilikten kaynaklanan sesler, canlılara ait gürültüler ve seslenişler en sık karşılaşılanlardır. Suların şırıltı'sı, ateşin çıtırtı'sı, yaprakların hışırtı'sı, gökyüzünün gürleme'si, kuşların cıvıltı'sı, insanın inilti'si gibi birçok yansıma sözcük; canlı veya cansız varlıkların hareketinden ve canlılığından kaynaklanan seslerin insanlar tarafından dilin imkânları dâhilinde adlandırılmaya çalışılmıştır. Böylece insanın o sese en yakın sesi çıkararak onu bir sözcük haline getirmesine ve ifade etmesine katkı sağlamıştır. Özbek Türkçesinde de insanın ingrama'sı 'inleme', kuşların vicir vicir yapması 'cıvıldaması', suyun bikillama'sı 'fokurdaması', ağaçların şatirlama'sı 'hışırdaması' gibi yansımalar en çok tabiattaki canlı veya cansız varlıkların seslerinin taklidi ile yapılmıştır. Yansıma sözcükler, oluşturulurken sesin çıkmasına neden olan hareketin türüne bağlı kalınmış ve bu seslerin çıkmasına neden olan kaynaklara uygun düşen seslerle yapılmıştır. Yansıma seslerin bu şekilde adlandırılmasıyla çağrışım kolaylığı sağlanmıştır. Bu çalışmada Türk lehçelerinin Güney-Doğu Türk lehçeleri içerisinde yer alan ve yazı dili olarak tarihten bugüne süregelen Özbek Türkçesinde kullanılan yansıma sözcükler ele alınacak ve incelenecektir. Çalışmanın amacı Özbek Türkçesinde kullanılan yansımaların tespit edilmesi ile lehçe öğrenmede, lehçeler arası aktarma yaparken, ses ve şekil bilgisi çalışmalarında Türk Diline kolaylık ve katkı sağlamaktır. Yansımaların Türk lehçelerindeki ses ve şekil bilgisi özelliklerinin tespit edilmesi Türkçenin ses düzeni ile ilgili ipuçları da verebilecek bir konudur. Türk lehçeleri arasındaki bu değerlendirmeleri yapabilmek için öncelikle her Türk lehçesinde kullanılan yansıma sözcüklerin tespit edilmesi ve bunların sözlükler şeklinde hazırlanıp incelenmesi, yapı, işlev ve anlam özelliklerinin belirlenmesi gereklidir. Tezimizde Türk lehçelerinin Güney-Doğu Türk lehçeleri içerisinde yer alan ve yazı dili olarak tarihten bugüne süregelen Özbek Türkçesinde kullanılan yansıma sözcükler bu bakış açısıyla ele alınacak ve incelenecektir. Bu çalışmaların yapılması ve tespitlerin toplanması sonrasında daha ileride yapılacak çalışmalarda belki Türk lehçelerinin tasnifi konusunda yansımaların nasıl bir yer kapladığını görmek de mümkün olacaktır. Çalışmanın bitiminde genel olarak dil bilimi açısından özelde ise anlam, yapı şekil bilgisi açısından önemli bir konunun Türk dilinin farklı alanlarındaki kullanımlarının belirlenmesine katkı sağlayacağını düşünmekteyiz.
Özet (Çeviri)
Onomatopoetic words, which are not limited to Turkish languages in terms of usage, have an important place in the vocabulary of all languages in the world. These words, which make the movement of people and what they want to express as well as emotions and thoughts clear, understandable and emotionally meaningful, have been the subject of scientific research in different meanings and subjects in Turkish written languages and dialects within the Turkish language. Onomatopoetic words in Uzbek Turkish, on the other hand, have not been comprehensively discussed in Turkish language and dialects until today. Living and non-living things in nature are in direct or indirect activity, and therefore they are the source of some sounds and noises. Man, who is a part of nature, observed this mobility and vitality and tried to put it into words with the help of his five senses. Using the mother tongue to approximate the effect of these sounds on the senses of human beings to the structure of the language and by creating a system specific to these sound reflections, transforming and transferring the sounds in nature into words; it provides colorful, lively and striking expressions in that language. In the detection of onomatopoetic words, sounds originating from a continuous activity in nature, noises belonging to living things and calls are the most common ones. Many reflection words such as the murmur of the waters, the crackling of the fire, the rustling of the leaves, the roar of the sky, the chirping of the birds, the groan of the human being; It has been tried to name the sounds arising from the movement and vitality of living or inanimate beings by people within the possibilities of language. Thus, it has contributed to the human being's making the closest sound to that sound and making it a word and expressing it. In Uzbek Turkish, reflections such as human ingrama 'groaning', birds whistling 'chirping', water bubbling 'bubbling', trees chirping and 'rusting are mostly made by imitating the sounds of living or inanimate beings in nature. Onomatopoetic words have been adhered to the type of movement that causes the sound to be produced and they have been made with sounds appropriate to the sources that cause these sounds to be produced. Ease of association is provided by naming the onomatopoeia sounds in this way. In this study, the onomatopoeia used in Uzbek Turkish, which is included in the South-East Turkish dialects of Turkish dialects and continued as a written language from history to today, will be discussed and examined. The aim of the study is to determine the reflections used in Uzbek Turkish and to provide convenience and contribution to the Turkish language in learning dialects, transferring between dialects, and studying phonetics and morphology. The determination of the phonetic and morphological features of the reflections in Turkish dialects will provide information about the phonetic order of Turkish and will provide comparison. In order to make these evaluations among Turkish dialects, first of all, it is necessary to determine the reflection words used in each Turkish dialect, to prepare and analyze them as dictionaries, and to determine their structure, function and meaning features. In our thesis, the onomatopoeia used in Uzbek Turkish, which is included in the South-East Turkish dialects of Turkish dialects and which has been continuing from history as a written language, will be discussed and examined from this point of view. After carrying out these studies and collecting the findings, it will be possible to see the reflections on the classification of Turkish dialects in future studies. At the end of the study, we think that an important subject in terms of linguistics will contribute to the Turkish Language.
Benzer Tezler
- Özbek Türkçesi söz varlığı
Lexicological study of Uzbek Turkic
HAFIZA ŞEYMA KOCAKERİM
Doktora
Türkçe
2026
Türk Dili ve EdebiyatıGaziantep ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HÜLYA ARSLAN EROL
- Tuvaca Boktug-Kiriş, Bora-Şeeley Destanı-Dil incelemesi-metin-aktarma-dizin-sözlük
A Tuvan Epic Boktug-Kirish, Bora Sheeley-Language analysis-text-translation-index-dictionary
SİNEM ERPAK ÇELİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıBalıkesir ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EMİN ERDEM ÖZBEK
- Özbek Türkçesinde isimler
The Onomata in Uzbek Turkish
AYNUR ÖZ
Doktora
Türkçe
1999
DilbilimAnkara ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İRİSTAY KUÇKARTAYEV
- Özbek Türkçesinde sıfat-fiil ve zarf-fiiller
Participles and gerindiums in Uzbek Turkish
HALİME ŞULE ATAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2004
DilbilimBalıkesir ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. HÜSEYİN DURGUT