Şeyhülislâm Ebûishâk-zâde ailesinde kaleme alınan divanlarda mûsikî unsurları
Musical elements in the divans written by the family of Sheikh al-Islam Abu Ishaq-zade
- Tez No: 986903
- Danışmanlar: PROF. DR. MELEK DİKMEN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Türk Dili ve Edebiyatı, Müzik, Religion, Turkish Language and Literature, Music
- Anahtar Kelimeler: Alem-i Musiki, Divan şiiri, Sanat, Şeyhülislam, Alem-i Musiki, Court poem, Art, Seyhulislam
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Süleyman Demirel Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Klasik Türk edebiyatında şiir, mûsikî ile daima iç içe olmuş, şairler mûsikî terminolojisini şiirsel ifadenin bir parçası haline getirmiştir. Bu etkileşimin en dikkat çekici örneklerinden biri, en yüksek dinî otorite olan şeyhülislâmlık makamındaki divan sahibi âlimlerin eserlerinde görülür. Şeyhülislâmlık makamının Osmanlı Devleti'ndeki gelişimine bakıldığında, ulema ailelerinin süreklilik arz eden bir yapı oluşturduğu gözlemlenmektedir. Aile içinde kuşaklar boyu aktarılan ilmî miras, aynı aileye mensup birden fazla kişinin ilmiye sınıfında önemli vazifeler almalarının temel etkenlerden biri olmuştur. Bu aileler arasında Hoca-zâdeler yedi şeyhülislâm ile ilk sırada yer alırken, Dürrî-zâdeler altı, Ebûishak-zâdeler ise beş şeyhülislâm ile üçüncü sırada bulunmaktadır. Bu çalışma, Osmanlı ilmiye sınıfının köklü ailelerinden biri olan Ebûishâk-zâdeler'den şeyhülislâmlık vazifesini îfâ eden ve divan sahibi şairlerin divanlarındaki mûsikî unsurlarını incelemektedir. Mûsikînin dinî hükmü etrafındaki tartışmalar devam ederken, fetva makamının zirvesindeki bu şahsiyetlerin divanlarında mûsikîye sanatkârane bir üslupla yer vermeleri, Osmanlı'da ilim ve sanatın nasıl bütünleştiğini göstermesi bakımından önemli bir araştırma konusudur. Çalışmanın kapsamı, Ebûishâk-zâde ailesinden Şeyhülislâm İshâk Efendi, Şeyhülislâm Mehmed Es'ad Efendi, Şeyhülislâm Mehmed Şerîf Efendi, Fıtnat Zübeyde Hanım ve Şeyhülislâm Mehmed Ataullâh Efendi'nin divanları ile sınırlıdır. Bu şairlerin, özellikle de Atrabü'l-Âsâr gibi müstakil bir mûsikîşinaslar tezkiresi kaleme almış olan Es'ad Efendi'nin varlığı, ailenin mûsikî ile olan derin bağını ortaya koymaktadır. Bu divanlar metin tarama yöntemiyle incelenmiş; tespit edilen enstrümanlar, makamlar, usûller ve terimler, Klasik Türk mûsikîsi nazariyatı kaynakları ışığında tanımlanmış ve beyitler içindeki kullanımları edebî sanatlar ve anlam katmanlarıyla birlikte tahlil edilmiştir. Araştırma neticesinde, bu âlim şairlerin mûsikîyi sadece bir şiirsel araç olarak değil, aynı zamanda ruhun manevî hallerini, ilâhi aşka duyulan hasreti ve kâinattaki tevhîdî nizamı yansıtan sembolik bir lisan olarak kullandıkları görülmüştür. Enstrümanları insan hallerinin birer yansıması olarak ele almaları, makamları ise nazarî özelliklerini ve tesirlerini dikkate alarak tevriyeli bir şekilde kullanmaları, onların mûsikî ilmine olan vukufiyetlerini göstermektedir. Dolayısıyla bu çalışma, mûsikî unsurlarının, şairlerin dünya görüşü ve manevî tecrübeleriyle bütünleşerek, dinî ve tasavvufî muhtevayı sanatsal bir dille ifade etme vasıtası olarak nasıl işlev gördüğünü ortaya koymayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
In classical Turkish literature, poetry has always been intertwined with music, and poets have incorporated musical terminology into their poetic expression. One of the most striking examples of this interaction is seen in the works of scholars who held a divan (divan) in the rank of sheikh al-Islam, the highest religious authority. An examination of the development of the sheikh al-Islam position in the Ottoman Empire reveals that ulema families formed a continuous structure. The scholarly heritage passed down through generations within a family was a key factor in the ability of multiple members of the same family to hold important positions within the ulema ranks. Among these families, the Hoca-zades rank first with seven sheikh al-Islams, the Dürri-zades with six, and the Ebuishak-zades with five, ranking third. This study examines the musical elements in the divans of poets from the Ebuishak-zade family, one of the established families of the Ottoman scholarly class, who served as sheikhs al-Islam and held a divan. While debates surrounding the religious rulings of music continue, the artistic inclusion of music in the divans of these figures at the height of fatwa status is an important research topic, demonstrating the integration of science and art in the Ottoman Empire. The scope of this study is limited to the divans of Şeyhülislam İshâk Efendi, Şeyhülislam Mehmed Es'ad Efendi, Şeyhülislam Mehmed Şerif Efendi, Fıtnat Zübeyde Hanım, and Şeyhülislam Mehmed Ataullâh Efendi from the Ebuishak-zade family. The presence of these poets, especially Es'ad Efendi, who wrote a separate anthology of musicians such as Atrabü'l-Asar, reveals the family's deep connection to music. These divans were examined using a textual scanning method; the identified instruments, makams, usuls, and terms were defined in light of sources in Classical Turkish music theory, and their use within the couplets was analyzed along with literary techniques and layers of meaning. The research reveals that these learned poets employed music not only as a poetic tool but also as a symbolic language reflecting the spiritual states of the soul, the longing for divine love, and the monotheistic order of the universe. Their treatment of instruments as reflections of human states and their tevriya-based use of makams, taking into account their theoretical characteristics and influences, demonstrate their mastery of musical science. Therefore, this study aims to reveal how musical elements, integrated with the poets' worldview and spiritual experiences, functioned as a means of expressing religious and Sufi content through artistic language.
Benzer Tezler
- Şeyhülislâm Ebûishakzâde İshak Efendi'nin“el-İstişfâ fî Tercemeti'ş-Şifâ”adlı eseri (İnceleme-metin)
The work titled“el-İstişfâ fî Tercemeti'ş-Şifâ”by Şeyhülislam Ebûishakzâde İshak Efendi (Review-text)
FAKİRULLAH YILDIZ
Doktora
Türkçe
2022
Dinİstanbul Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BÜNYAMİN AYÇİÇEĞİ
- Şeyhülislam Es`ad Efendi Divanı'nda özel isimler
Başlık çevirisi yok
SAVAŞ SEVER
Yüksek Lisans
Türkçe
1999
Türk Dili ve EdebiyatıKaradeniz Teknik ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. AHMET HİLMİ İMAMOĞLU
- Şeyhülislam Esat Efendi Atrabü'lasar fi Tezkireti Urefai'l-Edvar (Giriş-metin-tercüme-terimler-dil notları)
Başlık çevirisi yok
ZEYNEP SEMA YÜCEIŞIK
Doktora
Türkçe
1990
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KEMAL ERASLAN
- Şeyhülislam Bahayi Divanı: İnceleme - karşılaştırmalı metin
Başlık çevirisi yok
ERDOĞAN ULUDAĞ
Yüksek Lisans
Türkçe
1992
Türk Dili ve EdebiyatıAtatürk ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HALUK İPEKTEN
- Şeyhülislam Esad Efendi ve Atrabü'l-Asar fi Tezkiret-i Urefail-Edvar
Başlık çevirisi yok
HAKKI TEKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
1993
MüzikErciyes Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
Y.DOÇ.DR. NURİ ÖZCAN