Ali Rifat Çağatay'a ait eserlerin Türk makam müziği perspektifinde makam, biçim ve usul özellikleri açısından çözümlenmesi
Analysis of the works of Ali Rifat Çağatay from the perspective of Turkish classical music in terms of makam, form, and usul characteristics
- Tez No: 978210
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ SERKAN GÜNALÇİN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Müzik, Music
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Müzik ve Güzel Sanatlar Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Çalgı Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Çalgı Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
20. yy.'ın önde gelen Türk makam müziği sanatkarlarından olan Ali Rifat Çağatay'ın eserlerindeki makam, usul ve biçim anlayışı üzerine yapılan bu tez çalışmasında, eserler; benimsediği nota yazım yaklaşımları, biçim kurgusu, makamsal çözümleme, biçim – usul ilişkisi, biçim – güfte ilişkisi olmak üzere çeşitli başlıklar altında ele alınmaktadır. Çalışmada öncelikle Türk makam müziğinin geçmişten günümüze kadar geçirdiği süreçler ve bu süreçler içerisinde bu sanatın önemli isimlerinin Türk makam müziğine katkılarından kısaca bahsedilmiştir. Sonrasında geç Osmanlı – erken cumhuriyet döneminde yaşamış teorisyen, çellist, udi, müzik kuramcısı olan ve çeşitli kaynaklarda asrın musiki prensi olarak nitelendirilen Ali Rifat Çağatay'ın; hayatı, eserleri, teorisyenliği hakkında bilgiler verilmiştir. Söz konusu bilgilere ek olarak inceleme aşamasına kaynak oluşturmak üzere Türk makam müziğindeki tür ve biçimlere yönelik açıklamalarda bulunulmuştur. Bu çalışmanın amacı, Ali Rifat Çağatay'ın eserlerindeki cümle yapıları, ritmik unsurlar, nüans kullanımı, biçim ve tür özellikleriyle birlikte makam seyirleri, geçkiler, perde tercihleri ve nazari anlayıştaki kendine has unsurlar çözümlenerek, Çağatay'ın bestecilik yaklaşımı hakkında tespitler ortaya koymak amaçlanmaktadır. Araştırmada kullanılan yöntem, betimsel nitelikte olup; araştırma sürecinde genel tarama modeli esas alınarak nitel veri analizine başvurulmuştur. Veri toplama aşamasında, Ali Rifat Çağatay'a ait toplam 57 eser dikkate alınmış; ancak“Köse İmam”adlı operetin nüshasına ulaşılamadığından ve çok sesli eserlerinin Türk makam müziği nazariyatı açısından incelenememesi sebebiyle çözümlemeler 53 eserle sınırlı tutulmuştur. Eserlerin notalarına ulaşmak amacıyla, Otmag tarafından yayımlanan“Ölümünün 80. Yılında Arşivden Ali Rifat Çağatay Besteleri”adlı eser ile Cüneyd Kosal, Nuri Duyguer ve Kutlu Payaslı'ya ait özel arşivlerden yararlanılmıştır. Eserlerin çözümlenme aşamasında ilk olarak, ilgili eserin hangi perde düzeninde olduğu tespit edilmiş, ardından nota varyasyonları arasında farklılıklar çözümlenip eksiklikler arşiv karşılaştırmasıyla giderilerek tüm eserler Musescore nota yazım programı yardımıyla yeniden yazılmıştır. Sonraki aşamada eserlerin; cümle, cümle parçası, köprü gibi biçimsel unsurları belirlenmiş, nota üzerinde gösterilmiş ve biçim şemaları oluşturulmuştur. Biçim şemaları belirlendikten sonra, bu bölüm eserlerin nazari kaynaklar ışığında makamsal çözümleme aşamasına geçilmiştir. Bu bölümde eserlerde benimsenen makam anlayışının 17., 18., 19., 20. ve 21. yüzyıl nazari kaynaklarıyla ilişkileri ve özgün makam kullanımları değerlendirilmiştir. Ardından, Biçim – Usul başlığı altında, eserler içerisindeki cümlelerin kaç usulde tamamlandığı, cümle parçalarının cümleler arasında eşitlik gösterip göstermediği ve biçimsel yapıların düzenli ya da düzensiz olup olmadığı tespit edilmiştir. Biçim – Güfte başlığı altında, öncelikle güftesi bulunan eserlerin biçimle olan ilişkisi belirlenmiştir. Ardından, güftenin tamamı alt satıra yazılmış; daha sonra, eserdeki cümleler ve cümle parçalarının güfte üzerindeki yerleri tespit edilerek metin üzerinde gösterilmiştir. Son olarak, Biçim – Güfte ilişkisi belirlenen eserlerin, yazıldıkları vezne göre vezin tablosu oluşturulmuş ve usul ile güfte arasındaki ilişki ortaya konmuştur. Tablonun üst kısmında vezin belirtilerek, eserin çözümlenmesi tamamlanmıştır. Ali Rifat Çağatay'ın her bir eseri, bu aşamalardan geçirilerek ayrıntılı biçimde çözümlenmiştir. Bu çalışmada, Ali Rifat Çağatay'ın 53 eseri incelenerek bestecilik anlayışı, notasyon tercihleri, biçimsel yapıları ve makamsal çözümleri analiz edilmiştir. Çağatay'ın tüm eserlerini Avrupa müzik notasyonu ile yazdığı, ancak yalnızca 35 eserinde usul bilgisine yer verdiği tespit edilmiştir. Ritmik göstergeler, süsleme, dinamik, artikülasyon ve tempo işaretleri seçici biçimde kullanılmış; bu durum, bestecinin Avrupa ve Türk makam müziği unsurlarını sentezleyen çok yönlü yaklaşımını ortaya koymuştur. Eserlerin tür dağılımında en fazla şarkı türünü rastlanmış, bunu Medhal, Murabba, marş ve saz eserleri takip etmiştir. Biçim – Cümle, Biçim – Usul ve Biçim – Güfte ilişkileri bağlamında yapılan çözümlemelerde, birçok eserde yapısal bütünlüğün sağlanamadığı gözlemlenmiştir. Güfte ve müzik cümleleri arasındaki uyum, sınırlı sayıda eserde korunmuş; bazı eserlerde güftenin yalnızca bir kısmının bestelendiği veya güfte bütünlüğünün sağlanamadığı tespit edilmiştir. Makamsal çözümlemelerde, 46 eserin makam tarifleriyle örtüştüğü, 6 eserde ise geleneksel anlayıştan uzaklaştığı belirlenmiştir. Bu uzaklaşmalar, Çağatay'ın“şed makam”anlayışı doğrultusunda transpozisyonlar yapması ya da karar perdelerindeki farklılaşmalardan kaynaklı olduğu düşünülmektedir. Bestecinin“Nevzemin”ve“Medhal”gibi türlerde öncü denemeler gerçekleştirdiği, Yürük Semai türüne yenilik kazandırdığı görülmüştür. Atatürk'ün öncülüğünde yürütülen kültürel reformların etkisiyle, Çağatay'ın hem geleneksel hem çağdaş unsurları birleştiren bir bestecilik anlayışı benimsediği anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, Çağatay yalnızca bir bestekar değil; aynı zamanda kuramsal düzlemde katkılar sunan ve Türk müziğinin modernleşme sürecine yön veren önemli bir müzik düşünürü olarak değerlendirilmektedir.
Özet (Çeviri)
In this thesis, which focuses on the modes, rhythmic structures (usul), and formal understanding in the works of Ali Rifat Çağatay, one of the prominent Turkish makam music composers of the 20th century, his compositions are examined under various headings: his adopted approaches to musical notation, formal construction, modal analysis, form–usul relationship, and form–lyrics relationship. The study first provides a brief overview of the historical development of Turkish makam music from past to present, as well as the contributions of significant figures to this tradition. Subsequently, it introduces Ali Rifat Çağatay—described in various sources as the“musical prince of the century”—who lived during the late Ottoman and early Republican periods, and who was a theorist, cellist, ud player, and music scholar. Alongside biographical and theoretical information, explanations on musical genres and forms in Turkish makam music are presented in order to provide a framework for the analytical phase. The aim of this study is to analyze Ali Rifat Çağatay's compositional approach by examining the sentence structures, rhythmic elements, use of nuance, formal and genre characteristics, modal progressions (seyir), modulations, pitch preferences, and unique theoretical perspectives present in his works. The methodology employed is descriptive in nature, based on a general survey model, and qualitative data analysis was applied. During the data collection phase, a total of 57 works attributed to Ali Rifat Çağatay were taken into consideration. However, since the manuscript of the operetta Köse İmam could not be accessed and polyphonic works were not suitable for analysis within the framework of makam theory, the study was limited to 53 compositions. In order to access the notations, sources such as Ölümünün 80. Yılında Arşivden Ali Rifat Çağatay Besteleri published by OTMAG, as well as private archives belonging to Cüneyd Kosal, Nuri Duyguer, and Kutlu Payaslı, were utilized. In the analytical stage, the tonal arrangement (perde düzeni) of each work was first identified, followed by the comparison of notational variants, with discrepancies resolved through archival cross-checking. All pieces were subsequently transcribed using the Musescore notation software. Thereafter, formal elements such as musical sentences, sub-phrases, and connecting passages were identified, annotated in the score, and represented through schematic diagrams. Once the form diagrams were established, modal analyses were carried out in light of theoretical sources. In this section, the composer's modal conception was evaluated in relation to the theoretical treatises of the 17th–21st centuries, as well as his original modal usages. Under the heading of Form–Usul, the study determined the rhythmic cycles within which musical sentences were completed, the balance between sentence fragments, and whether the structures displayed regularity or irregularity. Under Form–Lyrics, the relationship between lyrics and form in vocal works was analyzed. The entire poetic text was transcribed, and the placement of musical sentences and sub-phrases upon the text was identified and marked. Finally, for pieces where the form–lyrics relationship was determined, prosodic (meter) tables were constructed in accordance with the poetic meters, thus clarifying the connection between rhythmic cycle (usul) and poetic structure. Through these analytical procedures, all 53 works were systematically examined in detail. Findings indicate that Ali Rifat Çağatay notated all of his works using European staff notation, but included usul markings in only 35 of them. His use of rhythmic indicators, ornaments, dynamic markings, articulations, and tempo indications appears selective, revealing his multifaceted approach in synthesizing elements of both European and Turkish makam music. In terms of genre distribution, the majority of his works fall under the category of song, followed by medhal, murabba, marches, and instrumental compositions. Analyses of the form–sentence, form–usul, and form–lyrics relationships demonstrated that structural coherence was not consistently achieved. The correspondence between poetic text and musical phrasing was preserved only in a limited number of works, while in some compositions only partial sections of the lyrics were set, or textual integrity was not maintained. Modal analyses revealed that 46 works conformed to traditional modal descriptions, while 6 compositions diverged from convention. These deviations are attributed either to his practice of transposition within the framework of şed makam (secondary modal constructions) or to variations in finalis (cadential pitch) choices. It was further observed that the composer introduced pioneering experiments in forms such as Nevzemin and Medhal, and contributed innovations to the Yürük Semai genre. Influenced by the cultural reforms initiated under Mustafa Kemal Atatürk, Çağatay's compositional approach appears to integrate both traditional and modern elements. In this respect, Ali Rifat Çağatay is not only regarded as a composer but also as a musical thinker who contributed on a theoretical level and played a pivotal role in the modernization of Turkish music.
Benzer Tezler
- Konstantinos Aleksandru Psahos'un Musiki Takvimi'nden Asya Liri'ne: Geç dönem Rumca-Karamanlıca yayınlarda Osmanlı-Türk makam müziği ve teori yazımı
Ottoman-Turkish makam music and theoretical writing in late Greek-Karamanlidika publications: From Konstantinos Aleksandrou Psachos' music calendar to Asias Lyra
EYLÜL DOĞAN
Doktora
Türkçe
2024
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. GÖZDE ÇOLAKOĞLU SARI
- İstanbul Atatürk Kitaplığı'ndaki 1637 nolu yazma Hamparsum nota defteri (2 cilt)
Başlık çevirisi yok
GÜLAY KARAMAHMUTOĞLU
Sanatta Yeterlik
Türkçe
1999
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiTürk Müziği Ana Bilim Dalı
PROF. YALÇIN TURA
- Ali Rifat Çağatay'ın 8 numaralı Hamparsum Defterinde ve Dârülelhân Külliyatı'nda yer alan ortak eserlerin edisyon kritiği
Edition critical of the common works in Ali Rıfat Çağatay's Hamparsum Book no. 8 and in the Darülelhân Corpus
TARIK ÖZTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DOÇ. DR. ŞİRİN KARADENİZ
- Hüseyin Sadettin Arel'in Türk makam müziğinde çok seslilik düşüncesi:“Beşleme No. 1”eserinin analizi
Hüseyin Sadettin Arel's thought on polyphony in Turkish makam music: Analysis of“Beşleme No. 1”
ORKUN ZAFER ÖZGELEN
Doktora
Türkçe
2024
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. GÖZDE ÇOLAKOĞLU SARI
DOÇ. DR. SADIK UĞRAŞ DURMUŞ
- Ali Rıfat Çağatay'ın koleksiyonunda bulunan Nayi Osman Dede'nin Uşşak ve Itri'nin Segah Ayin-i Şeriflerinin edisyon kritiği
The critic of Nayi Osman Dede's Uşşak and Itri's Segah religious rites which currently in the collection of Ali Rıfat Çağatay
DEMET URUŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiTürk Müziği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NİLGÜN DOĞRUSÖZ