XX. yüzyıl Klasik Türk müziği taksimleri ve caz doğaçlamalarının özellikleri ve ortak noktaları arasında bir mukayese
A comparative analysis of the characteristics and commonalities of twentieth-century Classical Turkish music taksims and jazz improvisations
- Tez No: 974943
- Danışmanlar: PROF. DR. SELÇUK ÖZTÜRK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Müzik, Music
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Müziği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Müziği Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, XX. yüzyıl Klasik Türk müziği taksimleri ile caz doğaçlamalarının yapısal özelliklerini ve ortak noktalarını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Amaç, iki farklı müzik geleneğinde doğaçlamanın hangi ilkeler üzerinde yükseldiğini ve nerelerde kesiştiğini ortaya koymaktır. Nitel araştırma yaklaşımı ve tarama modeli benimsenmiş; doküman ve arşiv taramasıyla elde edilen icra örnekleri transkribe edilerek bilgisayar destekli nota analizi ve kategorisel içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Örneklem; Klasik Türk müziğinden Tanburi Cemil Bey, Aka Gündüz Kutbay, Niyazi Sayın, Necdet Yaşar; cazdan ise Charlie Parker, Sonny Rollins, Miles Davis, Joe Henderson ve Jan Garbarek'in belirli doğaçlamalarından oluşmaktadır. Bulgular, iki gelenekte doğaçlamanın“disiplin içinde özgürlük”ilkesini paylaştığını göstermektedir. Ortak eksenler; tematik bütünlük ve yapısal süreklilik, hedef ses psikolojisi ve yaklaşım stratejileri, zaman/esneklik duygusu (nefese dayalı serbestlik–salınımlı zaman), yatay anlatı ile dikey işaretlerin dengesi ve yoğunluk yönetiminde dalga mimarisidir. Farklılaşan yönler, Klasik Türk müziğinde makam–seyir etiği ve mikrotonal duyarlılık; cazda ise fonksiyonel/modal alan, arpejsel/dikey ipuçları ve tempereli sisteme dayalı armonik çerçevedir. Transkripsiyon sürecinde Türk müziğinde koma ve glissando nüanslarının, cazda ise mikro zamanlamalar ve aksan asimetrilerinin notaya yansıtılmasında zorluklar tespit edilmiştir. Çalışma, doğaçlamanın evrensel ilkelerini kültüre özgü kodlarla birlikte görünür kılan özgün bir karşılaştırmalı çerçeve sunmaktadır. Eğitim ve icra pratiğine katkı olarak, hedef sese yaklaşım, motif varyasyonu, ritmik esneklik ve yoğunluk yönetimi odaklı etüt önerileri ile transkripsiyon ilkeleri tartışılmıştır. Sınırlılıklar, kayıt koşullarının heterojenliği ve örneklem kapsamının belirli ustalarla sınırlı oluşudur. Elde edilen sonuçlar, disiplinler arası müzikoloji çalışmalarına ve çağdaş icra pedagojisine yeni bir referans zemini sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study conducts a comparative analysis of the structural characteristics and commonalities of twentieth-century Classical Turkish music taksims and jazz improvisations. Its aim is to reveal the principles on which improvisation is built in these two distinct musical traditions and to identify their points of convergence. A qualitative research approach and survey model were adopted; performance examples obtained through document and archive research were transcribed and evaluated via computer-assisted score analysis and categorical content analysis. The sample comprises selected improvisations by Tanburi Cemil Bey, Aka Gündüz Kutbay, Niyazi Sayın, and Necdet Yaşar from Classical Turkish music, and by Charlie Parker, Sonny Rollins, Miles Davis, Joe Henderson, and Jan Garbarek from jazz. The findings indicate that improvisation in both traditions shares the principle of“freedom within discipline.”Common axes include thematic coherence and structural continuity, target-tone psychology and approach strategies, a sense of temporal flexibility (breath-based freedom versus swing-based elasticity), the balance between linear narrative and vertical cues, and wave-shaped intensity management. Divergent aspects include, for Classical Turkish music, makam–seyir ethics and microtonal sensitivity; and for jazz, functional/modal fields, arpeggiated/vertical signposts, and a tempered-system-based harmonic framework. In the transcription process, challenges were identified in notating commas and glissando nuances in Turkish music, and micro-timing and accent asymmetries in jazz. The study offers an original comparative framework that makes visible the universal principles of improvisation alongside culture-specific codes. As a contribution to education and performance practice, it discusses etude proposals focusing on target-tone approach, motif variation, rhythmic flexibility, and intensity management, as well as transcription principles. Limitations include heterogeneity in recording conditions and a sample restricted to certain masters. The results provide a new reference ground for interdisciplinary musicological studies and contemporary performance pedagogy.
Benzer Tezler
- Vecihe Daryal'in kanun taksimlerinin tahlili
Analysis of kânun improvisations of Vecihe Daryal
İRŞAT KAZAZOĞLU
- Türk makam müziği'nde Taksim ve çalışma yöntemi olarak şarkı formunun kullanımı
The use of the“Şarkı”form in turkish makam music as“Taksim”and a method of study
NEVA GÜNAYDIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiPerformans Ana Sanat Dalı
DOÇ. NEVA ÖZGEN KÖSOĞLU
- XX. yüzyıl Türk müziğinde Prof. Dr. Selahattin İçli
Prof. Dr. Selahattin İçli`nin XXth century Turkish music
GÖZDE ÇOLAKOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiTemel Bilimler Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. FATMA GÖKDEL
- Türk müziği klâsik kemençe icrâsında nota icrâ farklılığı, Aleko Bacanos örneği
Difference between notation and performance in classical kemenche performance in Turkish music: The example of Aleko Bacanos
MEHMET BAHATTİN ACAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
MüzikNecmettin Erbakan ÜniversitesiTürk Müziği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET GÖNÜL
- XX. yüzyılda Türk müziği'nin durumu
The stuation of traditional Turkish music in XX. century
MİRAÇ BİRCAN YAMAN