كتاب (التيسير في علوم التفسيـــــــــر) لعبد العزيز الدميري الديريني (ت: 694 هـ) دراسة وتحليلًا
Kitabu't-Teysîr fi ulumi't-tefsir li Abdilaziz ed-Demîri ed-Dirîni (ö. 694 h.) dirâseten ve tahlilen
- Tez No: 1008250
- Danışmanlar: PROF. DR. TUĞRUL TEZCAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Arapça
- Üniversite: Karabük Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Kur'ân-ı Kerîm tefsiri, garîb lafızları (ġarīb al-Qur'ān) ve müşkil âyetleri üzerine analitik bir inceleme sunmaktadır. Araştırma, müfessirin üzerinde durduğu ve çeşitli ilim dallarında önemli faydalar ve ilmî katkılar bıraktığı hususları ele almaktadır. Çalışmanın başlığı:“Şeyh Abdülaziz b. Ahmed ed-Demîrî (ed-Deyrînî olarak bilinen, v. 694/1295) tarafından kaleme alınan 'et-Teysîr fî ʿUlûmi't-Tefsîr' adlı eser: Analitik Bir İnceleme”şeklindedir. Araştırmanın problemi, bu manzume üzerine yapılan önceki çalışmaların çoğunun onun bütününü kapsayamamış olmasıdır. Nitekim bazı tez ve çalışmalar, yalnızca belirli sûrelerle ilgili beyitlere veya müellifin öne çıktığı alanlardan sadece bir yönü ele alan sınırlı incelemelere odaklanmıştır. Bu bağlamda araştırma, müellifin açıkça ifade ettiği hedefleri; yani Kur'ân'ın garîb lafızlarını açıklama, müşkil yönlerini izah etme ve tefsir başta olmak üzere Kur'ân ilimlerine işaret etme çabasını kapsamlı bir şekilde inceleyerek bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Araştırma, tümevarımsal-analitik yöntemi esas almaktadır. Bu doğrultuda müellifin manzumesindeki yöntemi; Kur'ân'ın garîb ve müşkil lafızları, nüzûl sebepleri (esbâb-ı nüzûl), nesih (en-nâsih ve'l-mensûh), muhkem ve müteşâbih gibi Kur'ân ilimleri çerçevesinde incelenmiştir. Ayrıca nahiv, sarf ve belâgat gibi Arap dili ilimlerinin yanı sıra, eserin merkezinde yer alan tefsir ilmi de değerlendirilmiştir. Araştırma birtakım önemli sonuçlara ulaşmıştır. Bunların başında, ed-Deyrînî'nin eserini telif etmedeki amacının Kur'ân'ın garîb lafızlarını açıklamak, müşkil yönlerini ortaya koymak ve mücmel ifadeleri tafsil etmek olduğu gelmektedir. Müellif, manzumesinde kendisinden önceki önde gelen müfessirlere dayandığını açıkça ifade etmekte; bu durum onun ilmî dürüstlüğünü ve nakillerdeki tarafsızlığını göstermektedir. Ayrıca et-Teysîr adlı eserinde tefsire başlamadan önce Allah'ın güzel isimlerine dair kısa bir manzum tefsir sunmakta; bu isimleri mensur eseri olan“el-Maksadü'l-Esnâ fî Şerhi Esmâʾillâhi'l-Hüsnâ”adlı kitabında ayrıntılı olarak açıkladığını belirtmektedir. Bu girişin, müellifin eserini tamamlama konusunda ilahî yardım ve muvaffakiyet temennisi ile bağlantılı olduğu anlaşılmaktadır. ed-Deyrînî, Kur'ân sûrelerini Fâtiha'dan Nâs sûresine kadar çoğunlukla tefsir etmiş; açık anlamlı bazı âyetleri ise yorumlamaktan kaçınmıştır. Bazen sonraki sûrelerde yer alan âyetlerin tefsirini önceki sûreler bağlamında, bazen de bunun tersini sunmuştur. Araştırmada ayrıca, manzumede yer alan ilimlerden üç örnek seçilerek, müellifin ilmî birikiminin genişliği ve bu eserin kapsamının tek bir tezle tamamen kuşatılmasının zorluğu ortaya konulmuştur.
Özet (Çeviri)
This research presents an analytical study of Qur'anic exegesis, with particular emphasis on the study of gharīb al-Qurʾān (uncommon vocabulary) and its problematic expressions, as well as the exegetical passages that contain rich and diverse scholarly insights across multiple disciplines. The study is entitled:“Al-Taysīr fī ʿUlūm al-Tafsīr by Shaykh ʿAbd al-ʿAzīz ibn Aḥmad al-Damīrī, known as al-Dayrīnī (d. 694 AH): A Critical Study and Analysis.”The research problem stems from the observation that most previous studies on this didactic poem have not comprehensively addressed its full content. Rather, existing theses and dissertations have been limited to selected verses from specific sūrahs or to particular aspects among the many fields in which the author demonstrated expertise. Accordingly, this study seeks to fill this gap by offering a comprehensive analytical examination of the author's stated objectives, namely the clarification of unfamiliar Qur'anic vocabulary, the resolution of its interpretive difficulties, and the exploration of various Qur'anic sciences, including tafsīr. The study adopts an analytical-inductive methodology, tracing the author's approach in his منظومة with respect to gharīb al-Qurʾān and problematic expressions, as well as key Qur'anic sciences such as the occasions of revelation (asbāb al-nuzūl), abrogation (al-nāsikh wa al-mansūkh), and the distinction between clear and ambiguous verses (al-muḥkam wa al-mutashābih). It also examines the integration of Arabic linguistic sciences within the poem, including grammar, morphology, and rhetoric, in addition to tafsīr, which constitutes the central محور of the work. The study arrives at several significant findings. Most notably, it demonstrates that al-Dayrīnī's primary aim in composing this work was to elucidate the unfamiliar vocabulary of the Qur'an, resolve its complexities, and elaborate on its concise expressions. He explicitly affirms his reliance on earlier authorities of tafsīr, which reflects his scholarly integrity and objectivity, as he presents their views impartially. Furthermore, he introduces his work with a concise versified interpretation of the Beautiful Names of Allah, which he had previously elaborated upon in his prose work“Al-Maqṣad al-Asnā fī Sharḥ Asmāʾ Allāh al-Ḥusnā.”This introduction appears to reflect his aspiration for divine guidance and success in completing his منظومة, as well as his intention to illuminate the meanings and lexical intricacies of Qur'anic expressions. Al-Dayrīnī interprets the Qur'an from Sūrat al-Fātiḥah to Sūrat al-Nās, providing commentary on the majority of verses while occasionally omitting those whose meanings are self-evident. In some instances, he discusses verses from later sūrahs within earlier contexts, and vice versa. The study presents three representative models drawn from the various sciences embedded within the poem, illustrating both the breadth of the author's scholarship and the difficulty of encompassing such an extensive work within a single thesis or dissertation.
Benzer Tezler
- النقد في التفسير عند مستجي زاده في كتابه“المعيار لما في تفسير القاضي من الأغيار”(سورة الفاتحة والبقرة وآل عمران نموذجا)/Mestçizade'nin“el-Mi'yâr li-mâ fî Tefsîri'l-Kâdî mine'l-Ağyâr”Adlı Eserinde Tefsir Eleştirisi (Fâtiha, Bakara ve Âl-i İmrân Sûreleri Özelinde)
The critical approach of mestçizade's quran interpretation in his book 'al-mi'yar lima fi tafsiri al-qadi min al-aghyar': A study of surahs Al-Fatiha, Al-Baqarah, and Al ʿİmrān.
AHMET AKIL
Doktora
Arapça
2024
DinVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HAYATİ AYDIN
- كشف الأسرار وهتك الأستارلجمال الدّين يوسف بن هلال ابن أبي البركات الصَّفَديّ“تحقيق ودراسة - سورة المائدة”
Keşfü'l esrar ve hetkü'l estarcemaleddin Yusuf bin Hilal Bin Ebi'l berekat Es-Safedi“tahkik ve araştırma – maide suresi”
RIDVAN BULUT
- حِصْنُ الآيَاتِ العِظَامِ فِي تَفْسِيرِ أَوَائِلِ سُورَةِ الأَنْعَامِ لخيرالدين خضر العطوفي
Atufi Hayreddin Hızır'a ait ''Hısnü'l-Ayâti'l-izâm fȋ Tefsȋri Evâil-i Sȗreti'l-enȃm'' adlı eserin tahkiki
İSMAİL KAYA
Yüksek Lisans
Arapça
2016
DinYalova ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. SÜLEYMAN AYDIN
- دراسة وتحقيق كتاب تيسير المسير في شرح السير الكبير لمحمد منيب العينتابي من بداية الكتاب إلى باب الأنفال
Muhammed Münîb el-Ayıntâbî'nin“Teysîrül-mesîr fî Şerhî's-Siyeri'l-kebîr”isimli eserinin başlangıç kısmından 'el-Enfâl' bâbına kadar tahkik ve incelenmesi
MOHAMMED SAMIR FATTAH
Yüksek Lisans
Arapça
2025
HukukMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KEMAL YILDIZ
- -منهج الإمام الماوردي في تفسير آيات الأحكام من خلال كتابه الحاوي -آيات كتاب النكاح أنموذجاً
: İmam Maverdi'nin El-Havî adlı kitabındaki“Örnek Nikah Bölümüyle İlgili Ayetler”deki Ahkâm Ayetlerin Tefsir Metodu
ABDULKAREEM ALKASMALHADAD
Doktora
Arapça
2024
DinDaawa Unıversıty Instıtute For Islamıc StudıesTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDEL MAJEED ABBOUD