Kösem Sultan'ın hayatı ve hayırseverlik faaliyetleri
The life of Kosem Sultan and her philanthropic activities
- Tez No: 999909
- Danışmanlar: DOÇ. DR. SELAHATTİN BAYRAM
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, XVII. yüzyıl Osmanlı dünyasının en önemli kadınlarından biri olan Kösem Sultan'ın biyografisini ve imparatorluğun dört bir yanına yayılan kapsamlı hayırseverlik faaliyetlerini ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, Kösem Sultan'ın“Haseki”,“Valide”ve“Saltanat Naibesi”gibi üst düzey makamlarda bulunduğu süre boyunca gerçekleştirdiği vakıf çalışmalarını, Osmanlı sosyal dokusu ve kurumsal yapısı içindeki yeri bakımından incelemektir. Çalışma, Sultan'ın hayırseverlik kimliğini sadece bireysel bir dindarlık tercihi olarak değil, aynı zamanda Osmanlı hanedan kültürünün bir parçası olan toplumsal hizmet geleneği çerçevesinde değerlendirmeyi hedeflemektedir. Araştırmada yöntem olarak, tarihsel olayları sadece anlatmakla yetinmeyip neden-sonuç ilişkileri kurarak inceleyen çözümleyici yaklaşım esas alınmıştır. Bu doğrultuda olaylar kronolojik bir sırayla listelenmek yerine, aralarındaki mantıksal bağlar ve toplumsal etkileri üzerinden değerlendirilmiştir. Çalışmanın birincil kaynak tabanını; T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA) ve Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi (TSMA) kayıtları oluşturmaktadır. Özellikle Sultan'ın 1617 ve 1640 tarihlerine ait vakfiyeleri, muhasebe kayıtları ve dönemin tarihçileri ve seyahatnameleri incelenerek, kurulan vakıf sisteminin işleyiş mekanizması somutlaştırılmıştır. Bu belgeler aracılığıyla, Sultan'ın şahsi gelirlerini kamu yararına tahsis etme süreci ve bu hayırların Osmanlı idari yapısındaki karşılığı akademik bir titizlikle ortaya konulmuştur. Tez, kapsam bakımından üç ana bölüme ayrılmıştır. Birinci bölümde, Kösem Sultan'ın saraya girişinden itibaren devlet kademelerindeki yükselişi ve Valide Sultanlık dönemindeki faaliyetleri incelenmiştir. Bu bölümde Sultan'ın biyografisi, dönemin siyasi krizleri ve devletin ihtiyaçları doğrultusunda üstlendiği sorumluluklar ekseninde ele alınmıştır. İkinci bölümde ise, Osmanlı saray hiyerarşisinde kadınların konumu ve vakıf sisteminin hukuki işleyişi kuramsal bir çerçeveye oturtulmuştur. Bu kısımda, hanedan mensubu kadınların vakıf kurma gelenekleri ve bu geleneklerin kurumsal altyapısı tanımlanmıştır. Çalışmanın odak noktasını teşkil eden üçüncü bölümde, Kösem Sultan'ın inşa ettirdiği külliyeler, camiler, hanlar ve sosyal yardım ağları ayrıntılı bir analize tabi tutulmuştur. Üsküdar Çinili Camii Külliyesi ve Büyük Valide Han gibi anıtsal projelerin yanı sıra; hapisteki borçluların kurtarılması, yetimlerin evlendirilmesi ve Haremeyn yardımları gibi sosyal dayanışma örnekleri incelenmiştir. Bu hizmetlerin ekonomik temelini oluşturan İskenderun, Eğriboz ve Livadya'daki has gelirleri ile Kıbrıs'taki Kukla, Mamonya, Aşelya ve Bodime çiftliklerinin idari yapısı mercek altına alınmıştır. Literatürde bu mülklerin statüsüne ilişkin yeterince açıklığa kavuşturulmamış noktalar, birincil arşiv belgeleri kullanılarak ele alınmış ve taşradaki bu mülklerin vakıf sistemiyle olan ilişkisi daha açık hale getirilmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen veriler, Kösem Sultan'ın hayırseverlik faaliyetlerinin tesadüfi olmadığını, aksine planlı ve geniş kapsamlı bir sosyal hizmet vizyonuna dayandığını göstermektedir. Bu faaliyetlerin, devletin sosyal yardımlaşma ağını güçlendirdiği ve Sultan'ın halk nezdindeki itibarını bir“şefkatli anne”figürü olarak pekiştirdiği gözlemlenmiştir. Sultan'ın kurduğu vakıf ağının, döneminin sosyo-ekonomik zorluklarına karşı bir denge unsuru oluşturduğu ve Osmanlı vakıf kültürünün en seçkin örneklerinden birini teşkil ettiği sonucuna varılmıştır. Bu çalışma, Kösem Sultan'ın idari, yeteneğini ve toplumsal yardımlarını birlikte değerlendirerek literatüre nesnel bir yorum kazandırmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the biography of Kösem Sultan, one of the most prominent women of the 17th-century Ottoman world, along with her extensive philanthropic activities that spread across the empire. The primary objective of the research is to analyze the waqf (endowment) projects she initiated during her tenure in high-ranking positions such as“Haseki,”“Valide,”and“Regent”(Naibe-i Saltanat) within the context of the Ottoman social fabric and institutional structure. The study aims to evaluate her philanthropic identity not merely as an individual religious preference but also within the framework of the social service tradition, which was an integral part of the Ottoman dynastic culture. The research adopts an analytical historical approach as its methodology, focusing on establishing cause-and-effect relationships rather than providing a purely descriptive narrative. Accordingly, instead of listing historical events chronologically, the study evaluates them through their logical connections and social impacts. The primary source base consists of records from the Republic of Türkiye Directorate of State Archives, Ottoman Archives (BOA), and the Topkapı Palace Museum Archives (TSMA). Specifically, by examining her waqf deeds (vaqfiyyas) dated 1617 and 1640, accounting records, and the works of contemporary historians and travelogues, the operational mechanisms of her established endowment system have been elucidated. Through these documents, the process of allocating her personal income for the public good and the corresponding role of these charities within the Ottoman administrative structure are presented with academic precision. The thesis is divided into three main chapters. The first chapter examines Kösem Sultan's rise within the state hierarchy from her arrival at the palace through her activities during her tenure as Valide Sultan. Her biography is discussed within the context of the political crises of the period and the responsibilities she assumed in line with the needs of the state. The second chapter establishes a theoretical framework regarding the position of women within the Ottoman palace hierarchy and the legal functioning of the waqf system. This section defines the traditions of founding endowments by female members of the dynasty and the institutional infrastructure of these traditions. The third chapter, which constitutes the focal point of the study, provides a detailed analysis of the complexes, mosques, inns (khans), and social welfare networks commissioned by Kösem Sultan. In addition to monumental projects such as the Üsküdar Çinili Mosque Complex and the Büyük Valide Han, examples of social solidarity—such as the rescue of debtors from prison, the marriage of orphans, and aid to the Holy Cities (Haremeyn)—are examined. The administrative structure of the has (royal) revenues in İskenderun, Euboea (Eğriboz), and Livadia, along with the Kukla, Mamonya, Aşelya, and Bodime farms in Cyprus, which formed the economic foundation of these services, are scrutinized. Points regarding the status of these properties that have not been sufficiently clarified in the literature are addressed using primary archival documents, clarifying the relationship between these provincial properties and the waqf system. The data obtained from the research indicates that Kösem Sultan's philanthropic activities were not coincidental; rather, they were based on a planned and comprehensive social service vision. It has been observed that these activities strengthened the state's social aid network and reinforced her reputation among the public as a“compassionate mother”figure. It is concluded that the endowment network she established served as a balancing element against the socio-economic challenges of the era and represented one of the most distinguished examples of Ottoman waqf culture. This study aims to provide an objective interpretation of the literature by evaluating Kösem Sultan's administrative talent and social contributions together.
Benzer Tezler
- Yüzyıl dönümünde bir Valide Sultan: Safiye Sultan'ın hayatı ve eserleri
A Sultan at the beginning of the century: Safiye Sultan's life and monuments
MUSTAFA ALTUN
- Tarihî romanlarımızda Üç Haseki Sultan (Hurrem Sultan, Safiye Sultan, Kösem Sultan)
In our historical novels Three Sultans' wives (Hurrem Sultan, Safiye Sultan, Kösem Sultan)
SİBEL ARKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2006
Türk Dili ve EdebiyatıUludağ ÜniversitesiYeni Türk Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Y.DOÇ.DR. MUSTAFA ÜSTÜNOVA
- Reşad Ekrem Koçu'nun romanlarında halk kültürü unsurlarının kullanımı
The use of folk culture elements in the novels of Reşat Ekrem Koçu
EMİNE EDA AYIK
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Türk Dili ve EdebiyatıErzurum Teknik ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YUSUF ZİYA SÜMBÜLLÜ
- Cenâbî Mustafa'nın Dürr-i Meknûn'unda ilk dönem İslâm tarihi
First era of Islamic history in Cenabi Mustafa's Durri Meknun
TUBA İŞÇİMEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
TarihFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDÜLKADİR ÖZCAN
- 17. yüzyılda Hassa Mimarlar Ocağı'nın arka planı: Başmimar-bâni-yapı ilişkisi
The background of the Ottoman guild of architects in the 17th century: Relation between chief architect, patron and, building
AYSU ATEŞ
Doktora
Türkçe
2022
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ŞÜKRÜ SÖNMEZER