İslam ilmihal geleneğinde hadis kullanımı: Şir'atü'l-İslâm örneği
The use of hadith in the Islamic catechism (ilmihal) tradition: The example of Şiratü'l-Islâm
- Tez No: 998155
- Danışmanlar: PROF. DR. FERHAT GÖKÇE
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: İmamzade Muhammed bin Ebu Bekr, İmamzade Muhammed bin Ebu Bekr
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, İslam ilim geleneğinde önemli bir yere sahip olan ilmihal literatürünün tarihsel gelişimini ve bu literatürün en etkili eserlerinden biri olan İmamzâde Muhammed b. Ebû Bekir'e ait Şirʿatü'l-İslâm adlı eserini hadis kullanımı bağlamında incelemektedir. Araştırmada öncelikle ilmihal kavramının anlamı, kapsamı ve tarihsel süreç içindeki dönüşümü ele alınmış; ilmihalin ilk dönem fıkıh risaleleriyle başlayan gelişim çizgisi, Abbâsîler'den Osmanlı'ya, oradan modern döneme uzanan geniş bir çerçevede değerlendirilmiştir. Özellikle Osmanlı coğrafyasında ilmihal türünün yaygınlaşması, medrese eğitimindeki yeri ve halk din eğitimi üzerindeki etkileri detaylı biçimde analiz edilmiştir. Çalışmanın merkezinde yer alan Şirʿatü'l-İslâm, hem ibadet hem ahlâk hem de toplumsal düzeni ilgilendiren hükümleri ele alan çok yönlü bir ilmihal metni olarak değerlendirilmiştir. Eserin özellikle hadis kullanımı, nakledilen rivayetlerin türleri, güvenilirlik dereceleri, fıkhî hükümlerle ilişkilendirilme biçimleri ve metin içindeki işlevleri titizlikle incelenmiştir. İmamzâde'nin rivayet tercihleri, Hanefî fıkıh doktriniyle uyumu, zayıf ve uydurma rivayetlere yaklaşımı ve hadisleri pedagojik bir üslup içinde sunma yöntemleri tespit edilerek eserin ilmî durumu ortaya konulmuştur. Araştırma, Şirʿatü'l-İslâm'ın Osmanlı ilmihal geleneği üzerindeki etkilerini ve sonraki şerh, tercüme ve şerh geleneğine katkılarını da değerlendirmektedir. Eserin yalnızca bir ibadet rehberi değil, aynı zamanda ahlâkî ve sosyal düzeni şekillendiren bir metin olarak işlev gördüğü sonucuna ulaşılmıştır. Bunun yanında, ilmihal metinlerinde hadis kullanımının, toplumun dinî bilincinin oluşumunda belirleyici bir rol oynadığı; Şirʿatü'l-İslâm'ın bu rolü güçlendiren temel kaynaklardan biri olduğu görülmüştür. Bir diğer yönüyle bu çalışma, ilmihal geleneğinin tarihsel sürekliliğini ve dönüşümünü Şirʿatü'l-İslâm örneği üzerinden analiz ederek, hadislerin ilmihal yazımındaki konumunu açıklığa kavuşturmakta ve klasik ilmihal literatürünün modern din eğitimi açısından taşıdığı önemi ortaya koymaya çalışmaktadır. Yine bu çalışma, Ebu Bekr İmamzâde ve onun dönemi, özellikle de hadis ve ilmihal alanındaki katkılarını incelemeyi amaçlamaktadır. İmamzâde'nin hayatı, eserleri ve dönemin sosyo-politik yapısı üzerinden, İslam dünyasında hadis ve ilmihal geleneklerinin nasıl şekillendiği ele alınmaktadır. Özellikle İlmihal kavramının, tarihsel süreç içinde nasıl geliştiği ve Osmanlı dönemindeki yeri üzerine derinlemesine bir inceleme yapılmaktadır. Ayrıca, İlmihalin hadis ve fıkıh ile olan ilişkisi de irdelenmiş, İmamzâde'nin“Şir'atü'l-İslam”adlı eseri üzerinden, hadislerin ilmihal anlayışındaki rolü tartışılmaktadır. Eserlerinde hadislerin doğru kullanımı, güvenilirlikleri ve fıkıh ile ilişkisi üzerine yapılan analizler, İmamzâde'nin İslam ilim kültürüne olan katkılarını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Osmanlı'dan günümüze kadar olan ilmihal geleneği üzerinde de etkiler bırakmıştır ve günümüzdeki ilmihallerde hadis kullanımının önemini vurgulamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the use of hadiths within the Islamic catechism (ilmihal) tradition through the example of Şirʿatü'l-İslâm, authored by the 12th-century Ḥanafī scholar Imamzâde Muḥammad b. Abū Bakr. The research explores the historical development of the ilmihal genre, its function in transmitting religious knowledge to the broader Muslim community, and its role within the educational and social structures of Islamic civilization, particularly during the Ottoman period. In this context, the study analyzes Imamzâde's life, scholarly environment and intellectual contributions, highlighting the socio-political and religious dynamics that shaped the composition of Şirʿatü'l-İslâm. The work's structure, thematic content, pedagogical features and methodological principles are examined in detail to determine how hadiths are selected, interpreted and integrated into ilmihal literature. Special attention is given to the authenticity of the hadiths cited in the work, the balance between hadith and fiqh, and the author's approach to normative religious knowledge. The findings indicate that Şirʿatü'l-İslâm occupied a significant place within Ottoman religious education, serving both as a practical guide for daily worship and as a moral-ethical manual shaping Muslim social conduct. Its widespread use, numerous commentaries and long-lasting influence demonstrate the enduring relevance of the ilmihal tradition in the formation of religious consciousness. This study aims to contribute to the understanding of how classical ilmihal texts functioned as mediators of Islamic knowledge and how their methodological frameworks, particularly concerning hadith usage, can be evaluated within the broader context of Islamic intellectual history.
Benzer Tezler
- İlmihal geleneğinde içerik ve yöntem
The content and methods of islamic catechism
MERVE KÖSE
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ABDURRAHMAN HAÇKALI
- Hadis ilmi açısından Osmanlı Manzum Hadis Edebiyatında yer alan rivâyetler
Narrations in Ottoman Verse Hadith Literatüre with respect to hadith dicipline
MUSTAFA YÜCEER
Doktora
Türkçe
2020
DinNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUHİTTİN UYSAL
- er-Risâletü'l-Fethiyyetü'l-Mahmudiyye fî Beyâni'l-Merâtibi'l-Celîleti'l-'Aliyye (fî Tefsîri Sûreti'n-Nasr) adlı eserin edisyon kritiği
er-Risâletü'l-Fethiyyetü'l-Mahmudiyye fî Beyâni'l-Merâtibi'l-Celîleti'l-'Aliyye fî Beyâni-l Merâtibi-l Celîleti-l'Aliyye.
YUSUF YALÇINKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. HÜSEYİN ZAMUR
- Malatya'da dini musiki
Religious music in Malatya
TUNCAY TOZAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Dinİnönü Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. TACETDİN BIYIK
- Ebû Abdurrahman es-Sülemî'nin Tabakâtu's-Sûfiyye adlı eserindeki hadis râvileri ve rivayetleri
The Hadith Transmitters and Their Narrations in Abu 'Abd al-Rahman al-Sulamī's Tabakāt al-Sūfiyya
MUHAMMED MÜCAHİD EKER
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Dinİstanbul 29 Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ZEKERİYA GÜLER