Osmanlı dönemi eserlerinde denizcilik ile ilgili söz varlığı (16. ve 17. yüzyıl)
The vocabulary of maritime terms in Ottoman period works (16th and 17th centuries)
- Tez No: 997553
- Danışmanlar: PROF. DR. AHMET KARADOĞAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Tarih, Osmanlı Tarihi, Denizcilik, Türk Denizcilik Tarihi, Söz Varlığı, History, Ottoman History, Maritime Studies, Turkish Maritime History, Vocabulary
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kırıkkale Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
ÖZET OSMANLI DÖNEMİ ESERLERİNDE DENİZCİLİK İLE İLGİLİ SÖZ VARLIĞI (16. VE 17. YÜZYIL) Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilimdalı, Doktora Tezi Danışman: Prof. Dr. Ahmet KARADOĞAN Temmuz 2025, 286 Sayfa Türk denizciliği, Hazar ve Karadeniz kıyılarında başlayan faaliyetleriyle tarih sahnesine çıkmıştır. Orta Asya'dan Anadolu'ya göç eden Türklerin üç tarafı denizlerle çevrili bir coğrafyada denize ve denizciliğe olan ilgileri daha da artmıştır. Türk milletinin denizle kurduğu ilişki, tarih süreçlerinde genellikle kara merkezli bir devlet modeli çerçevesinde ele alınmış olsa da, bu durum Türk denizciliğinin yeterince önemsenmediği anlamına gelmez. Aksine, özellikle XI. yüzyıldan itibaren Anadolu'ya geçiş süreciyle birlikte Türk denizciliği, stratejik açıdan birçok yeni fırsatı hayata geçirme potansiyeli sunmuştur. Malazgirt Savaşı'ndan sonra kurulan Anadolu Selçuklu Devleti'nin Marmara kıyılarında bir tersane kurup Akdeniz ve Ege'ye açılmasıyla gelişen denizcilik, Osmanlı Dönemi'nde altın çağını yaşamıştır. Bu bağlamda denizcilik, sadece ekonomik bir alan olmanın ötesinde, siyasi yapı, teknolojik gelişme ve devletin kurumsal gelişimine de kayda değer katkılar sağlamıştır. Osmanlı'nın genişleme politikaları, donanma gücü, gemi donanımları ve gelişimi, denizcilik teknolojileri ve ilerleyişi Türklerin denizlerdeki hakimiyetini pekiştirmiştir. XV. ve XVI. yüzyıllar Osmanlı'da denizciliğin zirvede olduğu dönemlerdir. Fakat XVI. yüzyılın sonlarına doğru Duraksama Dönemi'ne girdiği görülmektedir. Bu çalışma,“Giriş”bölümünde beş temel alt başlık altında yapılandırılmıştır.“Türk Denizcilik Tarihi”kısmında, Hazar ve Karadeniz kıyılarındaki ilk denizcilik faaliyetlerinden, Anadolu Selçukluları dönemindeki tersane kurulumu ve XVII. yüzyıl Osmanlı denizciliğine kadar uzanan tarihî bir süreç inlecenmiştir.“Ünlü Türk Denizcileri”kısmında, denizcilik tarihinde öne çıkan şahsiyetler, bu şahsiyetlerin başarıları ve tarihsel rolleri bağlamında değerlendirilmiştir.“Osmanlı Dönemi Eserleri ve Kronikleri”kısmında, XVI. ve XVII. yüzyıl Osmanlı Dönemi denizciliğinin Barbaros Hayreddin Paşa Gazavâtnâmesi ve Zeyli, Kitab-ı Bahriye, Lütfi Paşa ve Tevârih-i Âl-i Osman, Mir'âtü'l-Memâlik, Târîh-i Âl-i Osmân Matrakçı Nasuh, Şikârî Karamannâme, Anonim Tevârîh-i Âl-i Osman, Kemal Paşa-zâde Tevarih-i Âl-i Osman, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi ve Tuhfetü'l-Kibâr fî Esfâri'l-Bihâr adlı eserlerine yansıyan denizcilik terimleri tespit edilmiş ve her bir eserden örnek cümleler çalışmaya aktarılmıştır.“Denizcilik Hakkında Yapılan Çalışmalar”kısmında, akademik literatürde denizcilik alanında gerçekleştirilen araştırmalar taranmış ve değerlendirilmiştir.“Söz Varlığı”kısmında ise, Söz varlığı ve alt dallarıyla ilgili tanım ve kavramlar açıklanmıştır.“Denizcilik Terimi Söz Varlığına Dair Bulgular”bölümünde seçilen tarihî metinlerde yer alan denizcilik terimleri incelenerek sadece anlamları değil, aynı zamanda yazıldıkları döneme, coğrafî bağlama ve kültürel zemine dayalı olarak değerlendirilmiştir. Kaynak metinlerdeki ifadeler tam transkripsiyon biçimleriyle kaydedilmiş ve tematik başlıklar hâlinde sunularak tarihî ve kavramsal bütünlük korunmuştur.“Yapı Bakımından Denizcilik Terimleri”bölümünde tespit edilen terimler, yapı açısından değerlendirilmiş ve Tek Kelimeden Oluşanlar, Kelime Grubu Şeklindeki Olanlar ve Deyim olarak üç ana kategori altında sınıflandırılmıştır. Bu sınıflama sayesinde, metinlerde geçen tüm terimler, yapısal özelliklerine göre sistematik bir şekilde incelenmiştir.“Sonuçlar”bölümünde, çalışmanın temel amaçları doğrultusunda ulaşılan bulgular sistematik biçimde analiz edilmiş; ardından“Dizin”bölümünde belirlenen tüm terimlerin alfabetik sıralamayla sunumu yapılmıştır. Bu düzenleme çalışmanın akademik işlevselliğini ve kullanılabilirliğini artırmıştır.
Özet (Çeviri)
ABSTRACT THE VOCABULARY OF MARITIME TERMS IN OTTOMAN PERIOD WORKS (16th AND 17th CENTURIES) Kırıkkale University Institute of Social Sciences Department of Turkish Language and Literature, Doctoral Dissertation Advisor: Prof. Dr. Ahmet KARADOĞAN July 2025, 286 Pages Turkish maritime history began with early naval activities along the shores of the Caspian and Black Seas. The migration of Turks from Central Asia to Anatolia, a region surrounded by seas on three sides, further intensified their interest in the sea and maritime pursuits. Although the relationship between the Turkish nation and the sea has often been approached within the framework of a land-centered state model throughout history, this does not imply that Turkish maritime culture was overlooked. On the contrary, beginning in the 11th century with the process of settling in Anatolia, Turkish maritime affairs presented numerous strategic opportunities. Following the Battle of Manzikert, the Anatolian Seljuk State established a shipyard on the Marmara coast and expanded its maritime activities into the Aegean and Mediterranean Seas. This marked a significant development in Turkish naval history, which reached its golden age during the Ottoman era. In this context, maritime affairs evolved beyond being merely an economic field, contributing substantially to political structure, technological progress, and institutional development. The Ottoman Empire's expansionist policies, naval power, ship equipment and advancements, maritime technologies, and strategic initiatives further consolidated Turkish dominance at sea. The 15th and 16th centuries represent the peak of Ottoman naval strength. However, by the end of the 16th century, a period of stagnation began to emerge. This study is structured under five main subheadings in the“Introduction”section. In the part titled“Turkish Maritime History,”a historical process is examined, ranging from the earliest maritime activities along the Caspian and Black Sea coasts to the establishment of shipyards during the Anatolian Seljuk period and Ottoman maritime affairs in the 17th century. The section“Famous Turkish Mariners”evaluates prominent figures in maritime history in the context of their achievements and historical roles. In the section“Works and Chronicles of the Ottoman Period,”maritime terminology reflected in 16th and 17th-century Ottoman maritime literature such as Barbaros Hayreddin Pasha's Gazavatname and its Supplement, Kitab-ı Bahriye, Lütfi Pasha and Tevarih-i Al-i Osman, Mir'âtü'l-Memâlik, Tarih-i Al-i Osman by Matrakçı Nasuh, Şikârî's Karamannâme, Anonymous Tevarih-i Al-i Osman, Tevarih-i Al-i Osman by Kemal Pasha-zade, Evliya Çelebi's Seyahatname, and Tuhfetü'l-Kibar fi Esfari'l-Bihar is identified, and sample sentences from each work are presented in the study. The section“Studies on Maritime”reviews and evaluates research conducted in the academic literature related to the field of maritime. The“Vocabulary”section explains the definitions and concepts related to vocabulary and its subcategories. In the“Findings on the Maritime Terminology Vocabulary”section, maritime terms found in selected historical texts are analyzed not only in terms of their meanings but also with reference to the period in which they were written, their geographical context, and cultural background. The expressions from the source texts are recorded in full transcription form and presented under thematic headings to preserve historical and conceptual integrity. In the“Structural Aspects of Maritime Terms”section, the identified terms are evaluated based on their structure and classified into three main categories: Single Word Terms, Word Group Forms, and Idioms. This classification allows for a systematic analysis of all terms mentioned in the texts according to their structural characteristics. In the“Conclusion”section, the findings reached in line with the main objectives of the study are systematically analyzed; followed by the“Index”section, where all identified terms are presented in alphabetical order. This arrangement enhances the academic functionality and usability of the study.
Benzer Tezler
- Antakya tarihi ticaret merkezi mekansal yapı değişim ve gelişim sürecinin kent ticaret merkezi planlamasına etkinliği
The Effectiveness of spatial structural chance and development period of the historical trade center of Antakya in the urban trade planning
NEVİN TURGUT
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Şehircilik ve Bölge PlanlamaGazi ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. NURCAN UYDAŞ
- Ülkemizdeki çeşitli büyüklükteki yerleşim merkezlerinde uygulanabilecek kültür yapısı planlama modeli
The Planning model of the cultural building which applicable at different size of settlement center
MUSTAFA İNCESAKAL
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Şehircilik ve Bölge PlanlamaGazi ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. UMUR ERKMEN