Prehistorya'da müziğin yeri ve rolü: Güneydoğu Anadolu Neolitik kültürleri örneği
The place and role of music in Prehistory: A case study of Neolithic cultures in Southeast Anatolia
- Tez No: 994258
- Danışmanlar: PROF. DR. SERAP ÖZDÖL KUTLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Turizm, Arkeoloji, Müzik, Tourism, Archeology, Music
- Anahtar Kelimeler: Kültür Turizmi, Neolitik Çağ, Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Ses, Müzik, Dinsel İnançlar ve Sanat, Cultural Tourism, Neolithic Age, Southeastern Anatolia, Sound, Music, Religious Beliefs and Art
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ege Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Turizm Rehberliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Rekreasyon ve Turist Rehberliği Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, Güneydoğu Anadolu Çanak Çömleksiz Neolitik (ÇÇN) kültürlerinde ses, müzik, inanç ve ayin ilişkisini arkeolojik veriler, sembolik göstergeler ve akustik analizler ışığında incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, Göbeklitepe, Karahantepe ve Nevali Çori gibi erken Neolitik yerleşimlerde müziğin dinsel–ayinsel pratiklerdeki rolünü belirlemek ve sesin kültürel, toplumsal ve bilişsel işlevlerine yönelik bütüncül bir değerlendirme ortaya koymaktır. Bu bağlamda araştırma, müziğin yalnızca estetik bir ifade değil, aynı zamanda kimlik, inanç ve kolektif hafızanın kurucu öğesi olduğunu ileri sürmektedir. Araştırma nitel yöntem çerçevesinde yürütülmüş, doküman analizi ve kültürel sembolizm çözümlemeleriyle desteklenmiştir. İncelenen kaynaklar arasında arkeolojik kazı raporları, yerleşim planları, müzik arkeolojisi ve arkeoakustik literatürü yer almaktadır. Çalışmada, akustik yankı potansiyeli taşıyan mimari düzenlemeler, ses üretiminde kullanılma olasılığı bulunan kemik objeler ile figüratif ve ikonografik tasvirlerin ayinsel müzikle ilişkisi değerlendirilmiştir. Bu kapsamda, mekânsal akustik ölçümler, dijital modellemeler ve literatürden alınan saha verileri karşılaştırmalı biçimde yorumlanmıştır. Elde edilen bulgular, ÇÇN dönemi anıtsal yapıların yalnızca görsel–sembolik değil, aynı zamanda işitsel bir planlama anlayışıyla tasarlanmış olabileceğini göstermektedir. Özellikle kapalı tapınak alanlarında yankı sürelerinin, insan sesi ve ritmik vurmalı seslerle uyumlu akustik etki oluşturduğu belirlenmiştir. Bu durum, ayinlerde müziksel performansın bilişsel–duygusal deneyimi güçlendirdiğine işaret etmektedir. Ayrıca figüratif sanatta betimlenen dans, hayvan ve fallik motiflerin, müzikal ayinlerle bağlantılı sembolik anlatımlar olarak değerlendirilebileceği sonucuna varılmıştır. Bu bulgular, insanlığın erken dönemlerinden itibaren ses ve mekân ilişkisinin kesintisiz bir biçimde sürdüğünü göstermektedir. Paleolitik dönemin mağara tapınaklarında yankı ve ses yönlendirmesine dayalı akustik farkındalığın, Neolitik dönemde anıtsal ve megalitik yapıların planlamasında da sürdüğü anlaşılmaktadır. Mağara içi rezonans deneyimleriyle başlayan bu gelenek, ÇÇN döneminde taş mimaride yankı ve titreşim yaratan mekânsal düzenlemelere dönüşmüştür. Böylece müzik, yalnızca enstrüman kalıntıları üzerinden değil, aynı zamanda mekânın akustik tasarımı aracılığıyla da izlenebilir hale gelmiştir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi, bu açıdan hem mekânsal çeşitliliği hem de ayinsel amaçlı anıtsal mimarinin yoğunluğu bakımından, erken akustik planlamanın ve müzikal-ayin sürekliliğin en önemli arkeolojik potansiyellerinden birini sunmaktadır. Tez, arkeoakustik bulguların dijital müzecilik, tematik kültür rotaları ve işitsel rehberlik sistemleriyle bütünleştirilmesi yoluyla kültür turizmine dijital ve aynı zamanda işitsel temelli bir deneyim yaklaşımı kazandırabileceğini ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, dünyada örnekleri bulunan dijital–işitsel kültür turizmi uygulamalarıyla paralel biçimde, Güneydoğu Anadolu'nun Neolitik mirasının ziyaretçilere çok duyulu biçimde aktarılmasını hedeflemektedir. Sonuç olarak çalışma, arkeolojik veriler, arkeoakustik yöntemler ve kültür turizmi uygulamalarını bir araya getiren özgün bir kavramsal çerçeve (inanç-ayin-müzik) sunmakta ve bu alanın Türkiye'de gelişmesine yönelik öneriler getirmektedir.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the relationship between sound, music, belief, and ritual within the Pre-Pottery Neolithic (PPN) cultures of Southeastern Anatolia, through archaeological evidence, symbolic interpretations, and acoustic analyses. The main aim of the study is to identify the role of music in religious and ritual practices in early Neolithic settlements such as Göbeklitepe, Karahantepe, and Nevali Çori, and to provide a holistic evaluation of the cultural, social, and cognitive functions of sound. In this context, the research argues that music was not merely an aesthetic form of expression but also a foundational component of identity, belief, and collective memory. The study was conducted using a qualitative research framework, supported by document analysis and cultural symbolism interpretations. The analyzed sources include archaeological excavation reports, settlement plans, and literature on music archaeology and archaeoacoustics. The research evaluates architectural arrangements with potential acoustic resonance, bone objects possibly used for sound production, and figurative or iconographic depictions related to musical-ritual practices. In this scope, spatial acoustic measurements, digital modeling, and field data from existing literature were comparatively analyzed. Findings indicate that the monumental structures of the PPN period were designed not only with visual and symbolic considerations but also with an auditory planning perspective. Especially in enclosed temple spaces, reverberation times were found to create acoustic effects compatible with human voice and rhythmic percussion sounds, reinforcing the cognitive and emotional intensity of ritual performances. Moreover, figurative depictions of dance, animals, and phallic symbols were interpreted as visual reflections of musical-ritual expressions. These findings further reveal a continuous relationship between sound and space from the earliest stages of human history. The acoustic awareness observed in Paleolithic cave sanctuaries based on resonance and echo appears to have continued in the architectural planning of Neolithic monumental and megalithic structures. This tradition, which began with cave resonance experiences, evolved into spatial arrangements creating echo and vibration within stone architecture during the PPN period. Thus, music can be traced not only through instrumental remains but also through the acoustic design of sacred spaces. In this sense, Southeastern Anatolia stands out as one of the richest archaeological regions in terms of early acoustic planning and the continuity of musical-ritual traditions, owing to its architectural diversity and density of ritual monuments. Finally, the thesis proposes that the integration of archaeoacoustic findings with digital museology, thematic cultural routes, and auditory guidance systems can contribute a novel sound-oriented experience approach to cultural tourism. In parallel with existing digital–auditory heritage practices worldwide, this approach aims to present the Neolithic heritage of Southeastern Anatolia as a multisensory experience for visitors. Consequently, the study offers an original conceptual framework that unites archaeological evidence, archaeoacoustic methods, and cultural tourism applications (belief–ritual–music), and provides recommendations for the further development of this field in Turkey.
Benzer Tezler
- Hıristiyanlık öncesi Anadolu medeniyetlerinde müzik aletleri
Musical instruments in Anatolian civilizations before Christianity
CENK CELASİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiTemel Bilimler Ana Bilim Dalı
DR. SEMİH ALTINÖLÇEK
- Anadolu'da Antik Yunan müziği: Türkiye müzelerinde bulunan müzik aleti betimli heykeltraşlık eserleri
Başlık çevirisi yok
F.DENİZ ÖZDEN
Yüksek Lisans
Türkçe
1991
Arkeolojiİstanbul ÜniversitesiArkeoloji ve Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HALUK ABBASOĞLU
- Çağdaş flütçü-besteci Ian Clarke'ın flüt çalma sanatı ve literatürüne katkıları
Contemporary flutist-composer Ian Clarke's contributions to the art of flute playing and literature
ECE SELİN YÜKSEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
MüzikAnkara Müzik ve Güzel Sanatlar ÜniversitesiÇalgı Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAKAN HALİT TURGAY
- Müziğin resim sanatında tarihsel süreci 20.yy sanatına etkisi ve yansıması
The historical process of music throughout the development of the painting and the effect and reflection of it on the art of 20th century
EMİN GÜLÖREN
- Antik dönemde sosyal etkinliklerde kullanılan müzik enstrümanlarının mozaikler üzerindeki tasvirleri
Depictions of musical instruments used in social events in antiquity on mosaics
FATMA GERİM
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
ArkeolojiBursa Uludağ ÜniversitesiArkeoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. DERYA ŞAHİN