Türkiye'de gerçekleşen kurumsal sosyal sorumluluk projelerinde tasarımcı rolünün anlaşılması üzerine vaka araştırması
Case study on the role of the designer in corporate social responsibility projects in Turkey
- Tez No: 992510
- Danışmanlar: DOÇ. ABDÜSSELAM SELAMİ ÇİFTER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Endüstri Ürünleri Tasarımı, Industrial Design
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Endüstriyel Tasarım Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Türkiye'de kurumsal sosyal sorumluluk (KSS) projeleri yürüten ve ürün, sistem, servis ya da deneyim odaklı hizmet sunan kurumlarda“tasarımcı”kavramının neyi ifade ettiğini araştırmak amacıyla yürütülmüştür. Tezin genel amacı, KSS projeleri bağlamında tasarımcı rolünün kurumlar tarafından nasıl çerçevelendiğini, kurum içi aktörlerce nasıl benimsendiğini ve bu rolün proje ilerleyişi içinde hangi işlevler aracılığıyla görünür hale geldiğini ortaya koymaktır. Çalışma, tasarımcı rolünün pratikte kimler tarafından, hangi süreçler üzerinden ve ne tür ilişki ağları içinde üstlenildiğini incelemektedir. Buna ek olarak, tasarımcı kavramının pratikte nasıl ortaya çıktığı ve bilişsel düzeyde nasıl algılandığı da araştırmanın önemli bir katmanını oluşturmaktadır. Tasarımcı kavramının literatürdeki durumu incelendiğinde, kavramın oldukça geniş bir kapsama sahip olduğu görülmektedir. Özellikle disiplinler arası konumu dikkat çekmektedir. Pratik yaklaşımlardan ziyade, bilişsel modellerde tasarımcı; düşünen, planlayan, strateji geliştiren, sezgisel ya da analitik, bireysel ya da kolektif kararlar verebilen bir çıktı sağlayıcısı olarak tanımlanmaktadır. Bununla birlikte, tasarımcının ortaya koyduğu çıktılar dikkate alındığında, etik ve ahlaki değerlere sahip olması, sürdürülebilir bir dünyaya katkı sunmayı gözetmesi ve sorumluluk bilinciyle hareket etmesi, son yıllarda öne çıkan tasarımcı nitelikleri arasında yer almaktadır. Bu çalışma, tasarımcı kavramının sosyal bir bağlam içinde nasıl anlam kazandığını incelemek amacıyla Türkiye'deki KSS projelerini araştırma alanı olarak seçmektedir. KSS projeleri, toplumsal etki üretme hedefinin doğrudan proje gerekçesi haline gelmesi ve bu etkinin proje süreci boyunca sürekli olarak yeniden ele alınması nedeniyle, tasarımcının karar alma süreçlerinde toplumsal sonuçları gözetmesini zorunlu kılan bir yapı sunmaktadır. Bu bağlamda tasarımcı, problem tanımının oluşumuna katkı veren, farklı aktörlerin beklentileri arasında konumlanan ve sürecin yönünü etkileyen bir rol üstlenme biçimiyle görünür hale gelmektedir. KSS projelerinde bu rolün kimler tarafından, hangi koşullarda ve ne ölçüde üstlenildiği ise çoğu zaman açık biçimde tanımlı değildir. Bu belirsizlik, tasarımcı rolünün sosyal ilişkiler ve kurumsal pratikler içinde yeniden kurulan bir eylem alanı olarak ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Bu nedenle KSS bağlamı, tasarımcı rolünün sosyal bir zeminde nasıl şekillendiğini ve bu şekillenmenin kurumsal yapılarda nasıl karşılık bulduğunu incelemek için elverişli bir araştırma ortamı sunmaktadır. Araştırma, nitel bir çerçevede yapılandırılmış; çalışma, birden fazla vakanın birlikte ele alındığı karşılaştırmalı bir vaka çalışması olarak kurgulanmıştır. İncelenen kurumların kurumsal yapıları, veri erişimine ilişkin sınırlılıklar, KSS projelerinde üstlenilen rollerin çoğu zaman resmi olarak tanımlanmamış olması ve bu rollerin kamuya açık biçimde paylaşılmaması, araştırma sürecine özgü yöntemsel kısıtlar oluşturmuş ve bu doğrultuda bir metodoloji geliştirilmesini gerektirmiştir. Kurumsal yapılanmalar incelendiğinde, Türkiye'de ele alınan örneklem içerisinde KSS projelerinde rol dağılımlarının çoğunlukla merkezi bir konumda yer alan ve karar süreçlerini yöneten kişiler aracılığıyla belirlendiği görülmüştür. Bu nedenle tasarımcı rolüne ilişkin bilgiye ulaşabilmek için, KSS projelerinde en üst düzeyde söz sahibi olan yöneticilerin temel veri kaynağı olarak ele alınması uygun bulunmuştur. Bu doğrultuda gerçekleştirilen ilk pilot çalışma, tasarımcı rolüne ilişkin bilgilerin çoğu zaman doğrudan tanımlardan değil, bireylerin projeye dair kişisel deneyimleri ve sürece katılım biçimleri üzerinden aktarıldığını ortaya koymuştur. Tasarım kökenli olmayan aktörlerden tasarımcı rolüne ilişkin bilgi talep 2 edilmesinin, öznel deneyimlere dayalı anlatılar üzerinden mümkün olduğu anlaşılmıştır. Bu bulgu, araştırmanın fenomenolojik bir yaklaşımla derinleştirilmesi gerekliliğini ortaya koymuş; bu doğrultuda, vaka çalışması ile fenomenolojik yaklaşımı birlikte ele alan, araştırma bağlamına özgü özgün bir metodolojik yapı geliştirilmiştir. Ayrıca ilk pilot çalışma, KSS projelerinin kurumlar arasında ortak bir kapsamdan ziyade, kurumsal yapı ve stratejiler doğrultusunda farklılaşan çerçeveler içinde ele alındığını göstermiştir. Bu nedenle çalışmanın, benzer kurumsal değerler ve yönetim anlayışı altında şekillenen KSS pratiklerini karşılaştırmalı olarak inceleyebilmesi amacıyla, vakaların belirli bir holding çatısı altındaki kurumlardan seçilmesine karar verilmiştir. Fenomenolojik yaklaşım gereği, incelenen olgunun derinlemesine anlaşılabilmesi için KSS alanında uzun süreli deneyime sahip, bu alana yoğun biçimde emek vermiş ve süreci sahiplenen katılımcılara odaklanılması gerekli görülmüştür. Bu doğrultuda vaka seçimi, yalnızca KSS uygulamalarının varlığına göre değil; bu uygulamaların kurumsal bağlam içinde süreklilik kazanmış, içselleştirilmiş ve belirleyici deneyimler üretmiş olmasına göre gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda Koç Holding kurumları KSS alanında elde ettiği başarılar doğrultusunda araştırma örneklemi olarak belirlenmiştir. Literatür taramasında Dünya Tasarım Organizasyonu (World Design Organization – WDO) tarafından yapılan tasarım tanımı temel alınarak, olağan üretim pratiklerinde ürün, servis, sistem ya da deneyim tasarımı gerçekleştiren kurumların araştırma kapsamına dahil edilmesi planlanmıştır. Bu çerçevede Koç Holding'e bağlı Arçelik/Beko, Aygaz, Ford, Grundig, Opet, Tofaş ve Yapı Kredi kurumları örneklem alanı olarak belirlenmiştir. Kurumlarla iletişime geçilerek, KSS projelerinde mümkün olan en üst kademede görev alan yöneticilerle araştırmayı gerçekleştirme talebi iletilmiştir. Belirlenen kurumlardan beşinden olumlu geri dönüş alınmıştır. Üç kurumda en üst düzey yöneticiyle doğrudan görüşme gerçekleştirilmiştir. Diğer iki kurumda ise, en üst düzey yöneticinin bir kurumda kurumun Türkiye direktörü ve diğer kurumda da kurumun genel müdürü olmaları nedeniyle, KSS projelerinde doğrudan yönetsel sorumluluk üstlenen diğer yetkilileriyle görüşmeler yapılmıştır. KSS projeleri ayrı vakalar olarak değerlendirilmiş; bu vakalara ilişkin veriler triangülasyon kapsamında genişletilmiştir. Bu doğrultuda görüşme verilerine ek olarak sertifikalar, raporlar, somut proje çıktıları ve kurumlara ait web sitesi verileri de vaka verileri olarak analiz sürecine dahil edilmiştir. Elde edilen bulgular, tematik analiz ve çapraz vaka analizi yöntemleriyle analiz edilmiştir. Tematik analiz iki aşamada gerçekleştirilmiştir. İlk aşamada, bütüncül bir yaklaşımla tasarımcı kavramının farklı boyutlarının anlaşılması amaçlanmıştır. İkinci aşamada gerçekleştirilen tematik analiz iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde tasarımcı kavramının algısal olarak nasıl kavrandığı, ikinci bölümde ise tasarımcı kavramının proje pratikleri içinde nasıl görünür hale geldiği incelenmiştir. Bu bağlamda, algısal düzeyde kavranan tasarımcı rolünün KSS projelerinin pratikleri içinde nasıl karşılık bulduğuna ilişkin bir karşılaştırma yapılabilmiştir. Ardından vaka analizi gerçekleştirilmiştir. İlk olarak tüm vakalar kendi içlerinde analiz edilmiş; elde edilen bulgular, kurumsal düzlemde bir aktörün izlenebilmesi için ek bir teorik çerçeveye ihtiyaç duyulduğunu göstermiştir. Bu doğrultuda Aktör Ağı Teorisi (ANT), çapraz vaka analizine entegre edilerek tasarımcı aktörlerin canlı, cansız, yapay ve kavramsal olma potansiyelleri birlikte ele alınmış; vakalar son aşamada karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bu tez, tasarım ve KSS literatürlerine, KSS projeleri bağlamında“tasarımcı”kavramını kurumsal yapılarda ve proje ağlarında dağılan bir işlev ve üstlenme biçimi olarak ele alarak, tasarımcı rolüne ilişkin kurumsal düzlem merkezli bir katkı sunmaktadır. Kuramsal olarak çalışma, tasarımcıyı insan ve insan olmayan aktörlerin birlikte şekillendirdiği heterojen ağlar içinde konumlandırarak, tasarımcı rolünün aktör-ağı yaklaşımı çerçevesinde yeniden kavramsallaştırılabileceğini göstermektedir. Bu 3 bağlamda tasarımcı; problem çerçevesi kurma, anlam üretme, ilişki ağlarını örgütleme ve sosyal etkiyi yönlendirme gibi işlevler üzerinden tanımlanan, bağlamsal ve değişken bir kapasite olarak açıklanmıştır. Çalışmanın bulguları, algısal düzeyde idealize edilen tasarımcı imgesi ile Türkiye'deki KSS pratiklerinde karşılaşılan rol dağılımları arasındaki tutarlılık durumunun, tasarımcı kavramının kurumsal bağlamda yeterince kurumsallaşmamış olmasından ve durumun kurumların üretim odaklarına bağlı farklı tasarımcı yaklaşımlarından kaynaklandığını ortaya koymaktadır. Pratik düzeyde ise tez, Türkiye'deki KSS projelerinde tasarımcı katkısının iletişim birimleri, proje yöneticileri, dış paydaşlar ve insan olmayan düzenleyici öğeler aracılığıyla sağlandığını göstererek, profesyonel tasarımcı istihdamıyla beraber geliştirilebilir pozisyonunu açıklamaktadır. Bunun gerçekleştirilmesi için kurumların KSS pratiklerine ve tasarım kapasitelerine uygun bir yöntem çerçevesi sunmaktadır. Ürün ve deneyim odaklı kurumlarda uzun vadeli deneyim kurgularının; servis ve sistem odaklı kurumlarda ise kanal planlaması ve analitik yapılandırmaların öne çıkması, tasarımcı rolünün kurumun üretim odağına göre farklılaşan işlevlerle ortaya çıktığını göstermektedir. Bu bulgular doğrultusunda tez, Türkiye'deki KSS projelerinde tasarımcı rolünün erken karar aşamalarına yakın konumlandırılmasının, tasarımın sosyal etki üretme kapasitesini güçlendirebileceğine işaret etmekte; kurumlar için üretim odaklarına duyarlı, bağlamsal bir tasarımcı görevlendirme yaklaşımı önermektedir. Yöntemsel açıdan ise çalışma, fenomenolojik yaklaşım ile çoklu vaka çalışmasını ANT kuramı ile bütünleştirerek, kurumsal sosyal sorumluluk projelerinde tasarımcı rolünün izlenmesine yönelik özgün bir model sunmakta ve tasarım araştırmalarında sosyal fayda odaklı kurumsal pratiklerin incelenmesine yönelik yeni bir yöntemsel zemin önermektedir.
Özet (Çeviri)
This thesis was conducted to investigate what the concept of the“designer”signifies within organizations in Turkey that carry out corporate social responsibility (CSR) projects and provide product-, system-, service-, or experience-oriented outputs. The overall aim of the thesis is to reveal how the designer role is framed by institutions in the context of CSR projects, how this role is adopted by internal actors, and through which functions it becomes visible throughout the course of project development. The study examines by whom the designer role is undertaken in practice, through which processes, and within what kinds of relational networks. In addition, how the concept of the designer emerges in practice and how it is perceived at a cognitive level constitutes an important layer of the research. An examination of the designer concept in the literature reveals that it encompasses a broad scope and occupies a notably interdisciplinary position. Rather than being defined through practical approaches alone, the designer is described in cognitive models as an output-producing agent who thinks, plans, develops strategies, operates intuitively or analytically, and makes individual or collective decisions. Furthermore, when the outputs produced by designers are considered, possessing ethical and moral values, aiming to contribute to a sustainable world, and acting with a sense of responsibility have emerged in recent years as prominent characteristics attributed to designers. In order to investigate how the designer concept gains meaning within a social context, this study selects CSR projects in Turkey as its research field. CSR projects provide a structure in which the goal of producing social impact becomes a direct project rationale and is continuously reconsidered throughout the project process, thereby necessitating that designers take social consequences into account in their decision-making processes. Within this context, the designer becomes visible as a role that contributes to the formation of the problem definition, positions itself among the expectations of different actors, and influences the direction of the process. However, in CSR projects, who undertakes this role, under what conditions, and to what extent is often not explicitly defined. This ambiguity makes it necessary to address the designer role as a field of action that is reconstructed through social relations and institutional practices. For this reason, the CSR context offers a suitable research environment for examining how the designer role is shaped on a social ground and how this shaping is reflected within institutional structures. The research was structured within a qualitative framework and designed as a comparative multiple-case study in which more than one case was examined together. The institutional structures of the organizations studied, limitations related to data access, the fact that roles undertaken in CSR projects are often not formally defined, and that these roles are not publicly articulated constituted methodological constraints specific to the research process and necessitated the development of a tailored methodology. An examination of institutional structures revealed that, within the Turkish sample considered, role distributions in CSR projects are predominantly determined by centrally positioned individuals who direct decision-making processes. Therefore, in order to access information regarding the designer role, it was deemed appropriate to consider senior managers with the highest level of authority in CSR projects as the primary data source. The initial pilot study conducted in this direction revealed that information regarding the designer role is often conveyed not through direct definitions, but through individuals' personal experiences of the projects and their modes of participation in the process. It was found that obtaining information about the designer role from actors without a design background is possible primarily through narratives based on subjective experience. This finding indicated the need to deepen the research through a phenomenological approach; accordingly, an original methodological structure specific to the research context was developed, combining the case study method with a phenomenological perspective. Moreover, the pilot study demonstrated that CSR projects are addressed within frameworks that differ according to institutional structures and strategies rather than sharing a common scope across institutions. For this reason, in order to enable a comparative examination of CSR practices shaped under similar institutional values and management approaches, it was decided to select cases from organizations operating under a single holding structure. In line with the phenomenological approach, it was considered necessary to focus on participants who possess long-term experience in the CSR field, have invested significant effort in this area, and have taken ownership of the process in order to achieve an in-depth understanding of the phenomenon under investigation. Accordingly, case selection was carried out not solely based on the existence of CSR practices, but on whether these practices had gained continuity within the institutional context, had been internalized, and had produced formative experiences. In this context, Koç Holding institutions were determined as the research sample based on their achievements in the field of CSR. Based on the design definition provided by the World Design Organization (WDO), institutions that carry out product, service, system, or experience design within their routine production practices were included within the scope of the research. Within this framework, Arçelik/Beko, Aygaz, Ford, Grundig, Opet, Tofaş, and Yapı Kredi—subsidiaries of Koç Holding—were identified as the sample. The institutions were contacted, and requests were made to conduct the research with managers holding the highest possible level of responsibility in CSR projects. Positive responses were received from five of the identified institutions. In three institutions, interviews were conducted directly with senior executives. In the remaining two institutions, interviews were carried out with other authorized individuals who held direct managerial responsibility for CSR projects, as the most senior executives in those organizations were the Turkey director in one case and the general manager in the other. CSR projects were treated as separate cases, and the data related to these cases were expanded through triangulation. Accordingly, in addition to interview data, certificates, reports, tangible project outputs, and data from institutional websites were also included in the analysis as case data. The findings were analyzed using thematic analysis and cross-case analysis methods. The thematic analysis was conducted in two stages. In the first stage, a holistic approach was adopted to understand the different dimensions of the designer concept. The second stage of thematic analysis consisted of two parts: the first examined how the designer concept is perceived at a cognitive level, while the second focused on how the designer concept becomes visible within project practices. In this way, it became possible to compare how the designer role conceptualized at a perceptual level corresponds to CSR project practices. Subsequently, case analysis was conducted. Initially, each case was analyzed individually; the findings indicated the need for an additional theoretical framework to enable the tracing of an actor at the institutional level. Accordingly, Actor-Network Theory (ANT) was integrated into the cross-case analysis, allowing designer actors' potential to be human, non-human, artificial, and conceptual to be addressed together. In the final stage, the cases were evaluated comparatively. This thesis contributes to the design and CSR literature by addressing the concept of the“designer”in the context of CSR projects as a function and mode of enactment distributed across institutional structures and project networks, thereby offering an institution-centered contribution to the understanding of the designer role. At a theoretical level, the study positions the designer within heterogeneous networks shaped jointly by human and non-human actors and demonstrates that the designer role can be reconceptualized within the framework of the actor-network approach. Within this context, the designer is explained as a contextual and variable capacity defined through functions such as framing problems, producing meaning, organizing relational networks, and directing social impact. The findings reveal that the degree of consistency between the idealized image of the designer at a perceptual level and the role distributions encountered in CSR practices in Turkey stems from the insufficient institutionalization of the designer concept within organizational contexts, as well as from differing designer approaches linked to institutions' production orientations. At the practical level, the thesis demonstrates that designer contributions in CSR projects in Turkey are provided through communication units, project managers, external stakeholders, and non-human regulatory elements, and it articulates the position that can be further developed through the employment of professional designers. To achieve this, the study offers a methodological framework aligned with institutions' CSR practices and design capacities. The prominence of long-term experience scenarios in product- and experience-oriented institutions, and of channel planning and analytical structuring in service- and system-oriented institutions, indicates that the designer role emerges through functions that vary according to the institution's production focus. In light of these findings, the thesis suggests that positioning the designer role closer to early decision-making stages in CSR projects in Turkey may strengthen design's capacity to generate social impact, and it proposes a contextual designer assignment approach sensitive to institutions' production orientations. From a methodological perspective, the study integrates a phenomenological approach with a multiple-case study through ANT, offering an original model for tracing the designer role in corporate social responsibility projects and proposing a new methodological ground for examining socially oriented institutional practices in design research.
Benzer Tezler
- Emlak Bankası: A formative actor in Turkish housing history
Türkiye konut tarihinde belirleyici bir aktör olarak Emlak Bankası
ZEYNEP ERDEVECİ
Yüksek Lisans
İngilizce
2023
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET MURAT GÜL
- 1981 Türkiye tarımsal yapısının önemli bileşenleri ve tarımsal bölgelerin elde edilmesi
Principle components of Turkey's agricultural structure and to determine agricultural rigions in 1981
İHSAN KARABULUT
- 1983 yılı trafik kaza istatistikleri değerlendirmesi
Başlık çevirisi yok
ŞÜKRÜ ÖZER
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
UlaşımGazi ÜniversitesiKazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. RIDVAN EGE
- İş kazalarının Türk ekonomisi üzerine etkileri ve kömür madenciliği üzerine bir inceleme
Başlık çevirisi yok
MESUT ÖRMECİ
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileriGazi ÜniversitesiKazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. NACİ KINACIOĞLU