Türkiye'de üniversite özerkliğinin akademik özgürlük bağlamında incelenmesi
Examining of university autonomy in Turkey in the context of academic freedom
- Tez No: 989995
- Danışmanlar: PROF. DR. GÖKHAN TENİKLER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Kamu Yönetimi, Public Administration
- Anahtar Kelimeler: Üniversite, Üniversite Özerkliği, Akademik Özgürlük, Yükseköğretim Politikaları, Bilgi Ekonomisi, University, University Autonomy, Academic Freedom, Higher Education Policies, Knowledge Economy
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kamu Yönetimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, Cumhuriyet'in kuruluşundan günümüze Türkiye'de üniversite özerkliğinin ve akademik özgürlüklerin hukuki statüsü ile kurumsal sınırlarının tarihsel dönüşümü, ilgili dönemlerin sosyo-politik koşulları ve yasal düzenlemeler bağlamında nitel araştırma yöntemiyle analiz edilmektedir. Araştırmada öncelikle, Batı Avrupa'da ortaya çıkan üniversite modellerinin tarihsel epistemolojik dönüşümü incelenmiştir. Bu bağlamda Orta Çağ'da bilginin aktarıldığı birinci kuşak üniversiteler, 19. yüzyılda Humboldt Üniversitesi modeli ile akademik özgürlüğün kurumsallaştığı ikinci kuşak üniversiteler ve üretilen bilginin uygulamaya dönüşümünü ve sosyo-ekonomik katkıyı merkeze alan girişimci üniversite olarak da tanımlanan üçüncü kuşak üniversiteler kapsamında kuramsal bir zemin inşa edilmiştir. Sonrasında Osmanlı Devleti'nden Türkiye'ye miras kalan üniversite anlayışını çözümlemek için Osmanlı modernleşme sürecinin ürünü olan Darülfünun girişimleri tarihsel bağlamda incelenmiş; Türkiye Cumhuriyeti'nin ulus-devlet inşası sürecinde kritik bir öneme sahip olan 1933 Üniversite Reformu'nun temel dinamiklerinin üniversite özerkliği bağlamında analizi yapılarak sonraki süreçte Türkiye'nin siyasi tarihindeki dönüm noktalarının, üniversite özerkliği üzerindeki şekillendirici ve kısıtlayıcı etkisi değerlendirilmiştir. Küresel ölçekte üçüncü kuşak üniversiteler, bilgi ekonomisi temelinde yükseköğretim paradigmasını dönüştürmüştür. 1980 sonrası Türkiye'de uygulanan neoliberal ekonomi politikaları, yükseköğretimde dönüşüme zemin hazırlamıştır. Türk üniversitelerinde 1946-1981 döneminde hâkim olan özerklik anlayışı 1981 yılında kabul edilen 2547 sayılı Kanun ile radikal bir dönüşüme uğramıştır. Bilgi ekonomisinin yükselişi, üniversiteleri toplumsal kalkınmanın merkezine taşımıştır. Türkiye'de bu dönemde girişimci üniversite modeli gelişmeye başlayarak bu dönüşümün göstergeleri 4. Kalkınma Planı ile belirginleşen üniversite-sanayi işbirliği politikalarına yansımıştır. 1980 sonrası dönemde Türk yükseköğretiminde yaşanan kitleselleşme, genişleme ve kurumsal çeşitlenme üniversiteleri işlevsel farklılaştırmakla birlikte, bu dönüşümün mevcut mevzuat yapısıyla uyumsuzluğunu da ortaya çıkarmaktadır. Çalışmada, dönüşen üniversite politikasının üniversiteden beklentileri arttırmakla birlikte, Türkiye'nin siyasal ve kültürel yapısından kaynaklanan dinamiklerin, üniversite özerkliğini ve bununla bağlantılı akademik özgürlükleri tarihsel süreçte sistematik biçimde kısıtlayan ana dinamik olduğu argümanına ulaşılmaktadır.
Özet (Çeviri)
In this study, the historical transformation of the legal status and institutional boundaries of university autonomy and academic freedom in Turkey, from the establishment of the Republic to the present day, is analyzed through a qualitative research method within the context of the socio-political conditions and legal regulations of each period. The research first examines the historical epistemological transformation of university models that emerged in Western Europe. In this regard, a theoretical framework is constructed through an analysis of the first-generation universities of the Middle Ages, which served as centers for the transmission of knowledge; the second-generation universities of the 19th century, characterized by the institutionalization of academic freedom under the Humboldtian model; and the third-generation universities—also referred to as entrepreneurial universities—that emphasize the transformation of knowledge into practical application and socio-economic contribution. Subsequently, in order to analyze the understanding of the university inherited by Turkey from the Ottoman Empire, the Darülfünun initiatives—products of the Ottoman modernization process—are examined within their historical context. The 1933 University Reform, which played a crucial role in the nation-building process of the Republic of Turkey, is analyzed in terms of its fundamental dynamics regarding university autonomy, followed by an evaluation of how key turning points in Turkey's political history have shaped and constrained this autonomy. On a global scale, third-generation universities have transformed the higher education paradigm on the basis of the knowledge economy. The neoliberal economic policies implemented in Turkey after 1980 laid the groundwork for this transformation in higher education. The understanding of autonomy that prevailed in Turkish universities between 1946 and 1981 underwent a radical transformation with the enactment of Law No. 2547 in 1981. The rise of the knowledge economy positioned universities at the center of social and economic development. In Turkey, this period marked the emergence of the entrepreneurial university model, and the indicators of this transformation became evident in the university–industry cooperation policies articulated in the Fourth Development Plan. In the post-1980 period, massification, expansion, and institutional diversification in Turkish higher education functionally differentiated universities, while simultaneously revealing inconsistencies with the existing legal framework. The study concludes that, although the evolving university policy has increased expectations from universities, the political and cultural dynamics specific to Turkey have historically constituted the main factors that systematically constrain university autonomy and academic freedom.
Benzer Tezler
- Eğitim fakülteleri öğretim üyelerinin akademik özgürlük algılarının incelenmesi
The exploration of the opinions of the faculty members on academic freedom at the faculties of education
HALİM GÜNER
Doktora
Türkçe
2017
Eğitim ve ÖğretimMarmara ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. AHMET FARUK LEVENT
- Öğretim elemanlarının görüşlerine göre üniversite özerkliği ve akademik özgürlük
University autonomy and academic freedom according to the views of academic staff
ROZERİN YAŞA
Doktora
Türkçe
2024
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HASAN HÜSEYİN AKSOY
- Türkiye`de üniversite özerkliğinin mali, akademik ve yönetsel boyutlarıyla devlet ve vakıf üniversiteleri için betimlenmesi
Descibing university autonomy in Turkey for state and foundation university within the financial, academic and governmental dimensions
SEVİM ÖZTÜRK
Doktora
Türkçe
2004
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. L. IŞIL ÜNAL
- Студенттердин өз алдынча иштөөсҥн уюштуруунун инновациялык формалары
Üniversite öğrencilerinin bağımsız çalışmalarının örgütlenmesinde yeni yaklaşımlar üzerine bir çalışma
NAZGÜL ADANBAEVA
Yüksek Lisans
Kırgızca
2011
Eğitim ve ÖğretimKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURBUBU ASİPOVA
- Türkiye'de akademik özgürlük ve üniversite özerkliği tartışmaları: 1993 Darülfünun örneği
Başlık çevirisi yok
SEVAL YAMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2005
Kamu YönetimiGazi ÜniversitesiSiyaset ve Sosyal Bilimler Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MÜMTAZ'ER TÜRKÖNE