6.-8. yüzyıllarda Türkistan ve İç Asya'da mimari ve şehircilik anlayışı (Göktürk dönemi)
Architectural and urban concepts in Turkestan and Inner Asia during the 6th-8th centuries (The Göktürk period)
- Tez No: 989993
- Danışmanlar: DOÇ. DR. JALE ÖZLEM OKTAY ÇEREZCİ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Dini mimari, Konut mimarisi, Sivil mimari, Türk mimarisi, Şehir mimarisi, Religious architecture, Housing architecture, Civilian architecture, Turkish architecture
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Sanatları Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Tez kapsamında, 6. ve 8. yüzyıllar arasında Türkistan ve İç Asya coğrafyasında (Harezm, Soğd, Toharistan, Çaç-İlak, Yedisu ve Moğolistan) şekillenen mimari ve şehircilik anlayışı bölgenin kültürel ve tarihi dinamikleri çerçevesinde incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, bu geniş coğrafyada Göktürk siyasi otoritesine bağlı bulunan yerleşik ve yarı-göçer yaşam biçimlerinin mimari ve şehircilik yansımalarını ortaya koymaktır. Bu doğrultuda, Gök Tanrı inancı, Atalar kültü, Budizm, Maniheizm, Hristiyanlık ve Zerdüştlük gibi inanç sistemlerinin mimariye yansımaları ve yerleşik- göçer yaşama ait unsurlar detaylandırılmıştır. Göktürk Dönemi şehirciliği, bölgenin topografik ve stratejik özelliklerine göre şekillenmiştir.“Ordu-Balık”kavramı etrafında gelişen bu anlayışta, şehirler genellikle iç kale ve şehristandan oluşmaktadır. Rabat denilen üçüncü bölüm bu dönemde var olsa bile belirgin ve yaygın değildir. Çalışmada Harezm, Çaç-İlak, Yedisu ve Soğd- Toharistan bölgelerinden seçilmiş şehir örnekleri üzerinden sur duvarları, hendekler ve kulelerle tahkim edilmiş savunma sistemleri ve planimetrik düzenler ele alınmıştır. Bu dönemde görülen Hatun Şehirleri gibi özgün yerleşimlerin diğer şehirlerden pek farklı olmadığı anlaşılmaktadır. Dönemin mimari eserleri, işlevlerine göre sistematik bir tipoloji ile sınıflandırılmıştır: Dini Mimari, Sivil Mimari,Askeri Mimari. Dini mimaride, Göktürk Dönemi'nin bir özelliği olarak yer alan inanç çeşitliliği ve farklılığına uygun olarak Budist tapınaklar ve manastırlar, Hristiyan kiliseleri, Ateş tapınakları ve göçebe Türk aristokrasisine özgü Anıt Mezar Külliyeleri ile Kurgan ve Navs tipi mezar anıtları incelenmiştir. Bunun yanı sıra işlevinin ne olduğu belirsiz ya da tartışmaların olduğu tapınaklar“İşlevi Tartışmalı Yapılar”başlığı altında ele alınmıştır. Böylece şehir kültürü ve göçebe kültüre ait tapınak, anıt yapı ve mezar yapıları birlikte gösterilerek Göktürk Dönemi'nin farklılık ve zenginlikleri yansıtılmıştır. Yönetici sınıfın konutları olarak Saraylar ve Göktürk Dönemi'nin en önemli yapı tipleri olan Kale-Köşk yapıları, sivil halkın yaşadığı Mesken (Konut) mimarisi plan ve cephe özelliklerli bakımından incelenmiştir. Kale-köşklerdeki genelde merkezi bir salon etrafında gelişen koridorlu plan şemaları ve yüksek platform (stilobat) üzerine inşa geleneği dikkat çekmektedir. Ancak mekanların bağlanma biçimlerinin farklılaştığı kale-köşkler bölgelere göre çiftçi, askeri, idari vs. değişen işlevli konutlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu dönemin sivil yapılarının aslında birbirinden pek farklı olmadığı, sarayların daha geniş araziye güvenle yayılmasının yanında tören salonları ve hizmet odaları ile kompakt ve daha küçük boyutlu güvenilir kale-köşk konutlarıyla benzerlik gösterdiği, malzeme ve planlama kalitesinin sosyal statü ve zenginliğe bağlı değiştiği mesken mimarisinde de temelde benzer bir durum olduğu görülmüştür.Stratejik noktaları kontrol etmek amacıyla inşa edilen Urta-Boz, Şirdakbek, Kasan, Koşoy Kurgan gibi kaleler, savunma mimarisinin gelişimini göstermektedir. Bunlardan bazıları sığ arkeolojik katmanları ile göçer aristokrasi hizmetinde ikenbazıları ise şehir yöneticilerinin mimari anlamda tam teşekküllü yapılaşmış güçlü yerleşimleridir. Koşoy Kurgan gibi sayıca az buluntulara rağmen bezemeden yoksun saray yapısının yer aldığı kale örneği Batı Türkistan'ın gelişmiş şehirlerinin dışında, göçer aristokrasinin ordu-kentlerde çadır dışında da ikametini göstermesi bakımından önemlidir. Yaloman Kalesi gibi örneklerde ise doğrudan yuvarlak taş temeller ile beliren çadır tipi evlerin varlığı kalelerin konumuna bağlı olarak hem şehirli hem göçebe gruplarca kullanıldığı anlaşılmaktadır. Yapı malzemesi olarak bölgenin karakteristiği olan pahsa (sıkıştırılmış çamur) ve çiğ tuğlanın (kerpiç) ağırlıklı olarak kullanıldığı, üst örtü sistemlerinde tonoz ve kubbelerin gelişmiş tekniklerle uygulandığı görülmektedir. Göktürk Dönemi mimarisi, kendinden önceki Kuşan ve Ak-Hun geleneklerini devralıp işleyerek, Orta Asya Türk mimarisi ile sonraki İslam dönemi (Karahanlı, Selçuklu) mimarisi arasında bir köprü vazifesi görmüş; dört eyvanlı plan şeması ve anıtsal portal gibi unsurların gelişimine öncülük etmiştir.
Özet (Çeviri)
Within the scope of this thesis, the architectural and urban planning approaches shaped between the 6th and 8th centuries in the geography of Turkestan and inner Asia (Khwarazm, Sogdiana, Tokharistan, Chach-ilak, Zhetysu, and Mongolia) have been examined within the framework of the region's cultural and historical dynamics. The primary objective of the study is to reveal the architectural and urbanism reflections of the settled and semi-nomadic lifestyles under the Göktürk political authority in this vast geography. Accordingly, the reflections of belief systems such as Tengriism, the Ancestor Cult, Buddhism, Manichaeism, Christianity, and Zoroastrianism on architecture, as well as elements belonging to settled-nomadic life, have been detailed. Urbanism in the Göktürk Period was shaped according to the topographic and strategic features of the region. in this understanding, which developed around the concept of“Ordu-Balik,”cities generally consisted of a citadel (ark) and a shakhristan (inner city). The third section, known as the Rabat (suburb), although present in this period, was neither distinct nor widespread. in this study, defense systems fortified with city walls, moats, and towers, as well as planimetric layouts, have been discussed through selected city examples from the Khwarazm, Chach-ilak, Zhetysu, and Sogdiana- Tokharistan regions. it is understood that unique settlements seen in this period, such as the“Khatun Cities,”were not significantly different from othercities. The architectural works of the period have been classified into a systematic typology according to their functions: Religious Architecture, Civil Architecture, and Military Architecture. in religious architecture, consistent with the diversity of beliefs characteristic of the Göktürk Period, Buddhist temples and monasteries, Christian churches, Fire temples, and Memorial Tomb Complexes specific to the nomadic Turkic aristocracy, as well as Kurgan and Naus-type tomb monuments, have been examined. Additionally, temples with uncertain functions or those subject to debate have been addressed under the title“Structures with Controversial Functions.”Thus, by presenting temples, monumental structures, and tomb structures belonging to both urban and nomadic cultures together, the diversity and richness of the Göktürk Period have beenreflected. Palaces, as the residences of the ruling class, and Fortified Manors—the most important building types of the Göktürk Period—along with the dwelling architecture inhabited by the civilian population, have been examined in terms of plan and facade features. in Fortified Manors, plan schemes with corridors developing around a central hall and the tradition of construction on a high platform (stylobate) are noteworthy. However, Fortified Manors, where the forms of spatial connection differ, appear as residences with functions varying by region, such as agricultural, military, administrative, etc. it has been observed that the civil structures of this period were not significantly different from one another; while palaces spread safely over awider area, they showed similarities to the compact and smaller-scale secure Fortified Manor residences in terms of ceremonial halls and service rooms. A similar situation was observed in dwelling architecture, where material and planning quality changed depending on social status andwealth. Fortresses such as Urta-Boz, Shirdakbek, Kasan, and Qoshoy Korgon, built to control strategic points, demonstrate the development of defense architecture. While some of these were in the service of the nomadic aristocracy with shallow archaeological layers, others were strong settlements with fully developed architectural structures belonging to city administrators. An example like Qoshoy Korgon, which contains a palace structure devoid of decoration despite few finds, is important as it demonstrates the residence of the nomadic aristocracy in army-cities outside of tents, beyond the developed cities of Western Turkestan. in examples like Yaloman Fortress, the presence of tent-type houses indicated directly by round stone foundations suggests that fortresses were used by both urban and nomadic groups depending on their location. As building materials, pakhsa (compacted mud) and adobe (kerpiç), which are characteristic of the region, were predominantly used, and vaults and domes were applied in roofing systems using advanced techniques. Göktürk Period architecture, by inheriting and processing the preceding Kushan and Hephthalite (Ak-Hun) traditions, served as a bridge between Central Asian Turkic architecture and the subsequent islamic period (Karakhanid, Seljuk) architecture; it pioneered the development of elements such as the four-iwan plan scheme and the monumental portal.
Benzer Tezler
- Karakoyunlu-Akkoyunlu mezar taşları
The Tombstones of Karakoyunlu, Akkoyunlu
AYHAN KAYAPINAR
Yüksek Lisans
Türkçe
1999
Sanat TarihiErciyes Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KERİM TÜRKMEN
- Divanu Lugati't-Türk'te söz yapımı
Başlık çevirisi yok
İPEK BİLGEN
Doktora
Türkçe
1989
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TALAT TEKİN
- “манас”эпосундагы тарыхый түрк тилдерине таандык тилдик каражаттар
Manas Destanında tarihî Türk lehçelerine аit dil unsurları
AYCAMAL ASKARBEK KIZI
Yüksek Lisans
Kırgızca
2018
Türk Dili ve EdebiyatıKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTürkoloji Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. NURDİN USEEV
- 6.-9. yüzyıllar arasında Batı Türkistan tarihi
The History of the West Turkistan between the 6.-9. centuries
MUSTAFA GÖKÇE
- Urartu silahları: Kılıç, hançer ve bıçaklar
Urartian weapons: Swords, daggers and knives
HANİFİ BİBER
Doktora
Türkçe
2005
TarihYüzüncü Yıl ÜniversitesiArkeoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. VELİ SEVİN
DOÇ. DR. ÜNSAL YALÇIN