Güneydoğu Anadolu Bölgesi çanak çömlek öncesi Neolitik dönem yerleşimlerinin konumlarında coğrafi mekânın etkisi ve önemi
The impact and importance of geographic space on the locations of akeramik Neoli̇thic settlements in the Southeastern Anatolia Region
- Tez No: 987363
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÜMİT GÜNDOĞAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Arkeoloji, Archeology
- Anahtar Kelimeler: Neolitik Dönem, Neolithic Period
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Batman Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Arkeoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Güneydoğu Anadolu, Erken Neolitik döneme ait arkeolojik verilerin yoğunluk ve görünürlük açısından öne çıktığı nadir bölgelerden biridir. Hallan Çemi, Nevalı Çori, Çayönü, Boncuklu Tarla, Hasankeyf Höyük, Gusir Höyük, Körtik Tepe ve Göbeklitepe gibi merkezler, bölgenin kültürel olduğu kadar jeomorfolojik ve ekolojik açıdan da stratejik bir konuma sahip olduğunu göstermektedir. Yerleşimlerin gelişiminde karmaşık jeomorfoloji, hidrolojik sistemler, mikroklimatik farklılıklar, biyolojik çeşitlilik ve jeolojik kaynaklar belirleyici olmuştur. Dağ etekleri ile ova arasındaki geçiş kuşakları (piedmont alanlar), alüvyal düzlükler ve kalkerli tepe yamaçları, tarım, hayvancılık ve avcılık-toplayıcılığa elverişli ekotonlar oluşturarak geçim stratejilerinde esneklik sağlamıştır. Kuvaterner dönemi iklim dalgalanmaları, özellikle Younger Dryas kuraklığı, ilk kalıcı PPN yerleşimlerinin ortaya çıkışıyla örtüşmektedir. Holosen başındaki sıcaklık ve nem artışı, orman örtüsünü güçlendirerek tarıma yeni fırsatlar sunmuştur. Yerleşim seçiminde suya erişim, erozyona dayanıklı zemin, tarıma elverişli topraklar ve savunma potansiyeli belirleyici kriterler olmuştur. Çayönü'nün ova-dağ eşiğinde, Hallan Çemi'nin orman-bozkır ekotonunda, Göbeklitepe ve Karahantepe'nin yüksek hâkim tepelerde, Boncuklu Tarla'nın Dicle kıyısında ve Körtik Tepe'nin çakmaktaşı kaynaklarına yakın konumlanması; coğrafyanın ekonomik olduğu kadar ritüel ve sembolik mekân üretiminde de rol oynadığını göstermektedir. Fırat ve Dicle havzaları arasındaki mimari ve sembolik farklılıklar, çevresel koşulların kültürel örüntüler üzerindeki etkisini yansıtmaktadır. 2000'li yıllardan itibaren baraj projeleri kapsamında yürütülen kurtarma kazıları, yeni yerleşmelerin belgelenmesini sağlamış ve coğrafyanın yerleşim desen ve düzenlerini, geçim ekonomilerini, sosyal yapıları ve inanç sistemlerini yönlendiren aktif bir unsur olduğunu kanıtlamıştır. Sonuç olarak, Güneydoğu Anadolu'daki Çanak Çömlek Öncesi Neolitik yerleşimlerin dağılımı ve gelişimi, doğal ve beşerî unsurların kesişiminde şekillenen çok katmanlı bir sürecin ürünüdür. Gelecek araştırmalarda mekânsal analizlerin ve çevresel arkeoloji çalışmalarının merkezî rol üstlenmesi, bölgenin Yakındoğu ve dünya Neolitikleşme süreçlerindeki özgün konumunun daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacaktır.
Özet (Çeviri)
The Southeastern Anatolia Region is one of the rare areas where archaeological data from the Early Neolithic period stand out in terms of density and visibility. Sites such as Hallan Çemi, Nevalı Çori, Çayönü, Boncuklu Tarla, Hasankeyf Höyük, Gusir Höyük, Körtik Tepe, and Göbeklitepe demonstrate that the region holds a strategic position not only culturally but also geomorphologically and ecologically. In the development of these settlements, complex geomorphology, hydrological systems, microclimatic variations, biodiversity, and geological resources played a decisive role. Transitional zones between mountain foothills and plains (piedmont areas), alluvial flats, and calcareous hill slopes formed ecotones suitable for agriculture, animal husbandry, and hunting-gathering, providing flexibility in subsistence strategies. Climatic fluctuations during the Quaternary period, especially the Younger Dryas drought, coincide with the emergence of the first permanent PPN settlements. The increase in temperature and humidity at the beginning of the Holocene strengthened forest cover and offered new opportunities for agriculture. In settlement selection, access to water, erosion-resistant terrain, arable soils, and defensive potential were key criteria. The positioning of Çayönü at the plain-mountain threshold, Hallan Çemi in a forest-steppe ecotone, Göbeklitepe and Karahantepe on dominant high hills, Boncuklu Tarla along the Tigris River, and Körtik Tepe near flint sources indicates that geography played a role not only economically but also in the production of ritual and symbolic spaces. Architectural and symbolic differences between the Euphrates and Tigris basins reflect the influence of environmental conditions on cultural patterns. Rescue excavations conducted since the 2000s within the scope of dam projects have documented new settlements and proven that geography is an active factor shaping settlement patterns, subsistence economies, social structures, and belief systems. In conclusion, the distribution and development of Pre-Pottery Neolithic settlements in Southeastern Anatolia are the product of a multi-layered process shaped at the intersection of natural and human factors. Future research focusing on spatial analyses and environmental archaeology will contribute to a better understanding of the region's unique position in the Neolithisation processes of the Near East and the world.
Benzer Tezler
- Arkeolojik verilerin ışığında Epi-Paleolitikten Tunç Çağları sonuna kadar Anadolu-İran ilişkileri
Relation between Anatolia and İran from the Epi-Paleolithic to the end of Bronze Ages based on archeological fainding
BAYRAM AGHALARİ
- Geç Çanak Çömleksiz Neolitik'ten çanak çömlekli Neolitik'e geçişte görülen yontmataş endüstrisi
The chipped stone industry in the transition from the Late Pre-Pottery Neolithic to the Pottery Neolithic
ZEYNEP BEYZA AĞIRSOY
- Çanak çömlek öncesi Neolitik Dönem'den Demir Çağı sonuna kadar dikilitaşlar ve steller
Standing stones and steles from the pre-pottery Neolithic to the end of Iron Age
SÜHEYLA ZIMMERMANN
- Neolitik dönemde Çukurova ve Orta Toroslar: Yeni araştırmalar ve çevre bölgelerle ilişkiler
Neolithic period in the Çukurova plain and Middle Taurus region: New research and relationship wi̇th the surrounding regions
ORKUN HAMZA KAYCİ
- Güneydoğu Anadolu'da Ubaid kültürü
Ubaid culture in Southeast Anatolia
MEHMET KAAN UĞUR
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
ArkeolojiDokuz Eylül ÜniversitesiArkeoloji Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. AHMET UHRİ