Lozan'dan soğuk savaş'ın sonuna boğazlar'ın statüsünde meydana gelen değişiklikler ve tartışmalar (1923-1991)
Changes and debates on the status of the straits from Lausanne to the end of the cold war (1923-1991)
- Tez No: 983199
- Danışmanlar: PROF. DR. HASAN MERT
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk İnkılap Tarihi, Tarih, Uluslararası İlişkiler, History of Turkish Revolution, History, International Relations
- Anahtar Kelimeler: Boğazlar, Boğazlar sorunu, Güç dengesi, Milli egemenlik, Montrö Sözleşmesi, Türk dış politikası, Türk-Rus ilişkileri, Çatışma yönetimi, Straits, Straits problem, Power balance, National sovereignty, Montreux Agreement, Turkish foreign policy, Turkish-Russian relations, Conflict management
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ege Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması'nın kabulünden Soğuk Savaş'ın sona erdiği 1991 yılına kadar geçen sürede, Boğazlar'ın uluslararası statüsünde meydana gelen dönüşümleri tarihsel, hukuki ve jeopolitik boyutlarıyla incelemektedir. Araştırma, bu dönüşümleri yalnızca normatif metinler düzeyinde ele almakla kalmayıp, uluslararası sistemin yapı dinamikleri ve Türkiye'nin dış politika yapım süreçleriyle kurduğu etkileşim bağlamında egemenlik aracı, denge siyaseti ve kriz yönetimi perspektifleriyle analiz etmektedir. Tezin temel savı, 1936'da kurulan Montrö Boğazlar Sözleşmesi rejiminin, salt bir deniz geçiş düzenlemesi olmanın ötesinde, Türkiye'nin egemenlik alanlarını büyük güç rekabeti karşısında hukuk zeminine dayalı biçimde koruyabildiği, denge kurma kapasitesini artırdığı ve kriz yönetimi yeteneğini güçlendirdiği kalıcı bir stratejik mekanizma olduğudur. Bu bağlamda çalışma, Montrö öncesi Lozan rejiminin sınırlılıklarını, 1923–1936 arasında şekillenen uluslararası güç dengelerini ve Türkiye'nin diplomatik manevra alanını da değerlendirmektedir. Çalışma, klasik ve neoklasik realizm ile deniz gücü eksenli jeopolitik teorileri metodolojik çerçeve olarak benimsemekte, bu teorik altyapıyı uluslararası hukuk normları, diplomatik arşiv belgeleri, resmi yazışmalar ve dönemin basın kaynakları ile desteklemektedir. Lozan sonrası kırılmalar, Montrö rejiminin oluşumu, Türkiye'nin İkinci Dünya Savaşı süresince savaş dışı kalma siyaseti çerçevesinde sözleşmeyi uygulama biçimi, 1945–1946 Sovyet taleplerinin yarattığı kriz ortamı ve bu krize karşı geliştirilen Amerikan destekli denge stratejileri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Ayrıca, 1952'de Türkiye'nin NATO'ya katılımıyla Montrö rejiminin kolektif güvenlik yapıları içindeki konumu, 1962 Küba Krizi'nde Boğazlar'ın stratejik değeri ve 1970–1980'lerde Kıbrıs Barış Harekâtı ile İran-Irak Savaşı gibi bölgesel gelişmelerin rejim üzerindeki etkileri disiplinlerarası bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, 1923 Lozan Barış Antlaşması'ndan 1991'e kadar uzanan dönemde, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile kurulan rejim ve öncesindeki diplomatik hazırlık süreci, Türkiye'nin dış politikada egemenlik aracı, denge siyaseti ve kriz yönetimi kapasitesini pekiştiren çok boyutlu bir mekanizma olarak işlev görmüştür. Bu yönüyle çalışma, uluslararası hukukun tarihsel bağlamı ile devlet davranış analizini belgesel ve kuramsal düzeyde bütünleştirerek, Türkiye Cumhuriyeti tarih yazımına geleneksel dış politika anlatısının ötesine geçen özgün bir katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the transformations in the international status of the Straits between the adoption of the Lausanne Peace Treaty in 1923 and the end of the Cold War in 1991, addressing the issue through historical, legal, and geopolitical perspectives. Going beyond the normative framework of international agreements, it analyzes these transformations within the context of the structural dynamics of the international system and Turkey's foreign policy-making processes, with a particular focus on the Montreux Convention as an instrument of sovereignty, balance of power policy, and crisis management. The central argument of the thesis is that the regime established by the 1936 Montreux Convention Regarding the Straits was not merely a transit arrangement for maritime passage, but rather a lasting strategic mechanism that enabled Turkey to safeguard its sovereignty vis-à-vis great power rivalries, enhance its capacity for balancing, and strengthen its ability to manage crises on a legal basis. In this context, the study also evaluates the limitations of the Lausanne regime prior to Montreux, the shifts in international power relations between 1923 and 1936, and Turkey's diplomatic maneuvering in this period. Methodologically, the research adopts classical and neoclassical realism as well as sea power–oriented geopolitical theories, supported by international legal norms, diplomatic archival documents, official correspondence, and contemporary press sources. It analyzes the ruptures following Lausanne, the formation of the Montreux regime, Turkey's implementation of the Convention during its wartime neutrality in the Second World War, the crisis environment generated by the Soviet demands of 1945–1946, and the American-backed balancing strategies developed in response. Furthermore, it examines the repositioning of the Montreux regime within collective security structures after Turkey's accession to NATO in 1952, the strategic significance of the Straits during the 1962 Cuban Missile Crisis, and the impact of regional developments such as the Cyprus Peace Operation and the Iran–Iraq War on the regime in the 1970s and 1980s. In conclusion, the study demonstrates that from the Lausanne Peace Treaty in 1923 to the end of the Cold War in 1991, the Montreux Convention Regarding the Straits—together with the preceding diplomatic groundwork—functioned as a multi-dimensional mechanism reinforcing Turkey's sovereignty, balance of power policy, and crisis management capacity. In doing so, it integrates the historical context of international law with state behavior analysis on a documentary and theoretical basis, offering an original contribution to the historiography of the Republic of Turkey that goes beyond the conventional narratives of foreign policy.
Benzer Tezler
- Türk-Yunan basını bağlamında Batı Trakya Türklerinin siyasi ve kültürel yapısı (1923-1994)
Cultural and political structure of West Thrace Turks in the context of Turkish-Greek press (1923-1994)
EDA AVTZİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
TarihMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ERDOĞAN KELEŞ
- İkinci Dünya Savaşı sonrası Türkiye'nin ittifak arayışları ve Nato'ya girişi
Turkey's alliance seeking and joining Nato after the World War II
MERT ÖZIŞIKLI
- Targeting and activation of antigen specific CD8+ T cells with peptide-major histocompatibility complex I tetramers
Peptit-majör histokompatibilite kompleks I tetramerleri ile antijen spesifik CD8+ T hücrelerin hedeflenmesi ve aktivasyonu
ŞAFAK CEREN USLU ŞIVGIN
Doktora
İngilizce
2025
BiyoteknolojiHacettepe ÜniversitesiTemel Onkoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HANDE CANPINAR
- Lozan`dan sonra Türkiye Yahudileri (1923- 1960)
Turkey jews later the Lozan (1923- 1960)
AHMET ÖZGÜR ÇINAR