Sultanın seçkin hizmetkârları: Dergâh-ı âlî müteferrikaları
The Sultan's distinguished servants: The muteferrikas of the imperial court
- Tez No: 979120
- Danışmanlar: PROF. DR. FUNDA DEMİRTAŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Tarih, Religion, History
- Anahtar Kelimeler: Müteferrika, Dergâh-ı âlî, Hilâfü'l-mille, Tatarân, Ulûfe, Dirlik, Müteferrika, Dergâh-ı âlî, Hilâfü'l-mille, Tatarân, Ulûfe, Dirlik
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Erciyes Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Müteferrika, Osmanlı devlet ve saray teşkilatında belirli bir hizmet zümresini ve bu zümreye dâhil kişileri ifade eden bir terimdir. Başlangıçta sadece padişahın maiyetine özel olan bu tanım, zamanla üst düzey devlet görevlilerinin hizmetlilerini ve bazı saray görevlilerini de kapsayacak şekilde genişlemiştir. Çalışma, Osmanlı bürokrasisinde asalet ve liyakatleriyle öne çıkan ve padişahın maiyetini teşkil eden dergâh-ı âlî müteferrikalarını konu edinmiştir. Osmanlılarda, dergâh-ı âlî müteferrikalığı, ulemâ, ümerâ, vüzerâ ve rikâb ağalarının oğulları ile sultanzâdelere bahşedildiği gibi, bürokratlara, bazı sanat ve meslek mensuplarına da tevcih edilmiştir. Ayrıca Osmanlıya tabi memleketlerin idarecilerinin ve Tatar hanlarının oğulları ile adamları da dergâh-ı âlî müteferrikaları zümresinde yer almıştır. XVI. yüzyılın sonlarından itibaren nitelik ve nicelik olarak değişime uğrayan müteferrika zümresinin çoğunluğunu, artık devlet ricalinin ve sultanların adamları, teberdarlar ve bostancılar oluşturmuştur. Müteferrikalar, Osmanlı bürokrasisinde beylerbeyilik, defterdarlık, vezirlik ve veziriazamlık makamına kadar yükselebilmişlerdir. Ayrıca, emîn, mübâşir, nâzır ve elçi gibi sıfatlarla devlet kademesinde aktif görevler üstlenmişlerdir. Çalışma, Tanzimat döneminde ilga edilen müteferrikaların zaman içindeki değişimlerini, statülerini, görevlerini ve gelirlerini incelemeyi hedeflemiştir. Çalışmanın ana kaynaklarını Osmanlı arşiv vesikaları ve kronikleri oluştururken, Osmanlı siyasi tarihi, teşkilatı ve teşrifatına dair güncel literatürden de yararlanılmıştır. Tarama yöntemiyle toplanan veriler kronolojik ve tematik olarak sınıflandırılmıştır. Bu sayede, Osmanlı bürokrasisinde önemli olan ancak haklarında müstakil ve kapsamlı bir çalışma bulunmayan dergâh-ı âlî müteferrikalarının kurumsal yapısını ortaya çıkarmak amaçlanmıştır.
Özet (Çeviri)
Müteferrika is a term referring to a distinct service class and the individuals within it, integral to the Ottoman state and palace administration. Initially, this designation was exclusively applied to the Sultan's personal retinue, but its scope broadened over time to encompass the retainers of high-ranking state officials and various palace functionaries. This study examines the dergâh-ı âlî müteferrikaları, who formed the Sultan's personal entourage and distinguished themselves within the Ottoman bureaucracy by virtue of their noble lineage and merit. In the Ottoman Empire, the position of dergâh-ı âlî müteferrika was bestowed upon the sons of ulema (scholars), ümera (military commanders), vüzera (viziers), and rıkab ağas (palace officials), as well as sultanzâdes (sons of sultans). It was also granted to bureaucrats and members of certain arts and professions. Furthermore, the sons and men of administrators from territories subject to the Ottoman Empire and Tatar khans were also part of the dergâh-ı âlî müteferrikas. From the end of the 16th century onwards, the müteferrika group underwent qualitative and quantitative changes, with the majority now consisting of state dignitaries, the sultan's men, teberdars (halberdiers), and bostancıs (palace gardeners/guards). Müteferrikas could rise to high positions in the Ottoman bureaucracy, including beylerbeyilik (governorship of a province), defterdarlık (treasury directorship), vezirlik (vizierate), and even veziriazamlık (grand vizierate). They also undertook active duties in state departments with titles such as emin (commissioner), mübâşir (bailiff), nâzır (inspector), and elçi (ambassador). This study aims to investigate the Müteferrika who were abolished during the Tanzimat period, examining their transformations over time, their statuses, duties, and incomes. The primary sources for this study are Ottoman archival documents and chronicles, supplemented by contemporary literature on Ottoman political history, organization, and ceremonial protocol. Data collected through a scanning methodology has been classified chronologically and thematically. This approach seeks to reveal the institutional structure of the dergâh-ı âlî müteferrikas, a significant group within the Ottoman bureaucracy about whom no independent and comprehensive study has yet been conducted.
Benzer Tezler
- Crafting a novel imperial image: Antiquarian patronage of manuscripts and Ayasofya Library (1740)
Yeni bir imparatorluk imgesi kurgulamak: Antika yazma patronajı ve Ayasofya Kütüphanesi (1740)
NİMET İPEK
- Osmanlı Devletinde Sultan IV. Murad ve dönemi yenilik hareketleri: 1623 - 1640
Sultan Murad IV. in the Ottoman State and his period the reforms: 1623 - 1640
MERYEM ŞAHİN SUNGUR
- İbnü't-Tahhân'ın Hâvi'l-Fünûn ve Selvetü'l-Mahzûn adlı mûsikî eseri (Tahkik ve inceleme)
Ibn al-Taḥḥān's“Hāwī al-Funūn wa-Salwat al-Maḥzūn”music book (Edition - critic)
MUHAMMET SEVİNÇ
Doktora
Türkçe
2020
MüzikMarmara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET HAKKI TURABİ
- Bir geçiş dönemi olarak İstanbul`da 3. Ahmet Devri mimarisi
Ottoman architecture in İstanbul during the period of Ahmet 3. (1703-1730)
GÜLÇİN CANCA
Doktora
Türkçe
1999
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ZEKİ SÖNMEZ
