Çağdaş Kıpçak grubu Türk lehçelerinde yer alan Rusça alıntı sözcüklerin kültürel söz varlığına göre değerlendirilmesi
Evaluation of russian words in contemporary Kipchak group Turkish dialects according to cultural vocabulary
- Tez No: 978723
- Danışmanlar: PROF. DR. FİLİZ MELTEM ERDEM UÇAR, PROF. DR. GÖKÇE YÜKSELEN PELER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Kıpçak Türkçesi, Kıpçakca, Kıpçaklar, Kıpcaks language, Kıpcaks
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Hazar Denizi ve Ural Dağlarından başlayıp Avrupa'da Tuna nehri kıyılarına, Kuzeyde Orta İdil'e, güneyde ise Kırım'a kadar geniş bir sahayı içine alan Kıpçak Bozkırında konuşulan Kıpçak Türkçesi; 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar varlığını sürmüştür. Bu geniş sahanın yanı sıra Mısır ve Suriye bölgelerinde de konuşulan Kıpçak Türkçesi, Altın Orda Devletinin yıkılmasından sonra siyasi istikrarın hızla bozulması ve 1552'de Kazan'ın Ruslar tarafından işgaliyle Kıpçak sahasındaki siyasi dönüşümden doğrudan etkilenmiştir. Bu dönüşüm Kıpçak Türkçesinin yazı dili bakımından zayıflamasına, çoğunlukla sözlü edebiyat eserleriyle sınırlı kalmasına da neden olmuştur. Araştırmanın amacı, çok geniş bir sahada kullanılan Çağdaş Kıpçak Grubu Türk Lehçelerindeki Rusça etkisini kültürel söz varlığı açısından değerlendirmektir. Kıpçak Grubu Türk Lehçeleri ve Rusça arasındaki dil etkileşimi yüzyıllarca karşılıklı olarak süregelmiştir. Sovyetler Birliği döneminde Rusların bu coğrafyaya hâkim olması ile birlikte etkileşim Rusça lehine daha da hızlanmış ve Kıpçak Grubu Türk Lehçelerinde görülen Rusça sözcük sayısında artış görülmüştür. Bu artışta Sovyetler Birliği döneminde bu lehçelerin yer aldığı coğrafyada egemen dilin Rusça olmasının yanı sıra Rusçanın zorunlu ortak dil olarak teşvik edilmesi de önemli bir faktör olarak göze çarpmaktadır. Araştırma kapsamında Çağdaş Kıpçak Grubu Türk Lehçeleri arasında yer alan Karayim Türkçesi, Kırım-Tatar Türkçesi, Kazan-Tatar Türkçesi, Karaçay-Balkar Türkçesi, Kumuk Türkçesi, Başkurt Türkçesi, Kazak Türkçesi, Karakalpak Türkçesi, Kırgız Türkçesi ve Nogay Türkçesine ait sözlüklerde yer alan kültürel söz varlığına ait olan sözcükler tespit edilecek ve bu sözcükler üzerindeki Rusça etkisi ele alınacaktır. Sözcüklerin örneklendirilmesinde Çağdaş Kıpçak Grubu Türk Lehçesiyle yazılmış metinlerden ve Rusça metinlerden yararlanılacaktır. Kültür taşıyıcısı ve kültür aktarıcısı olarak nitelendirilebilen dil, doğası gereği farklı dillerle etkileşim hâlindedir. Bu etkileşim, zaman zaman dilin kültürel söz varlığı üzerinde de etkili olabilmektedir. Dilin söz varlığı üzerindeki etkileri, araştırmacılara o dilin gelişimi ve geleceği hakkında çeşitli veriler sunabilmektedir. Bu nedenle Çağdaş Kıpçak Grubu Türk Lehçelerinde yer alan Rusça alıntı sözcüklerin kültürel söz varlığına etkilerinin tespit edilmesi, bu lehçelerin mevcut durumu ve gelişim süreçleri hakkında önemli veriler sunacaktır.
Özet (Çeviri)
Kipchak Turkish, which exists in the Kipchak Steppe, which covers a wide area starting from the Caspian Sea and the Ural Mountains to the banks of the Danube River in Europe, to the Central Volga in the north, and to the Crimea in the south; It existed from the 13th century to the 17th century. Kipchak Turkish, which continues to exist in this wide area as well as in Egypt and Syria, was directly affected by the political transformation in the Kipchak area with the rapid deterioration of political stability after the collapse of the Golden Horde State and the occupation of Kazan by the Russians in 1552. This transformation also caused Kipchak Turkish to weaken in terms of written language and to remain mostly limited to oral literary works. The aim of the research is to evaluate the influence of Russian in the Contemporary Kipchak Group Turkish Dialects, which are used in a wide range of areas, in terms of cultural vocabulary. The linguistic interaction between the Kipchak Group Turkish Dialects and Russian has continued for centuries. With the Russians dominating this geography during the Soviet Union period, the interaction accelerated in favor of Russian and there was an increase in the number of Russian words in the Kipchak Group Turkish Dialects. In addition to the fact that Russian was the dominant language in the geography where these dialects were located during the Soviet Union period, the promotion of Russian as a compulsory lingua franca stands out as an important factor in this increase. Within the scope of the research, cultural studies in the dictionaries of Karaim Turkish, Crimean-Tatar Turkish, Kazan-Tatar Turkish, Karachay-Balkar Turkish, Kumuk Turkish, Bashkir Turkish, Kazakh Turkish, Karakalpak Turkish, Kyrgyz Turkish and Nogay Turkish, which are among the Contemporary Kipchak Group Turkish Dialects, are included. Words belonging to the vocabulary will be identified and the influence of Russian on these words will be discussed. In exemplifying the words, texts written in the Contemporary Kipchak Group Turkish Dialect and Russian texts will be used. Language, which can be described as a culture carrier and cultural transmitter, inherently interacts with different languages. This interaction can sometimes have an impact on the cultural vocabulary of the language. The effects on the vocabulary of a language can provide researchers with various data about the development and future of that language. For this reason, determining the effects of Russian loan words in the Contemporary Kipchak Group Turkish Dialects on the cultural vocabulary will provide important data about the current situation and development processes of these dialects.
Benzer Tezler
- Karayca süreli yayınlar (Çeviri metin- dizin- kelime ve ek analizi)
Karaim periodicals (Translated texts-index-word and morphology analysi̇s)
IŞIL ARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Türk Dili ve EdebiyatıOrdu ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ABDULKADİR ÖZTÜRK
DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜSEYİN YILDIZ
- Kuzey-Batı (Kıpçak) grubu Türk lehçelerinde çokluk şekilleri
North-West (Kipchak) Turkish dialects plural forms
İLKER AVCIOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
Türk Dili ve EdebiyatıOrdu ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. SALİM KÜÇÜK
- Kuzeybatı Kıpçak grubu lehçelerinde yer alan vokal köklü kelimelerin sınıflandırılması
Method and techniques that are used in teaching foreign language are adapted to teaching Turkish
YASEMİN GÜLER
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DilbilimOrdu ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL DOĞAN
- Kıpçak grubu Türk lehçelerinde ilerleyici ve gerileyici benzeşme
Progressive and regressive assimilation in Kipchak group of Turkish languages
ESRA TEMEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DilbilimMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KENAN KOÇ
- Tarihî Kıpçak Türkçesinden Çağdaş Kıpçak lehçelerine isimler
Names from historical Kipchak Turkic to contemporary Kipchak dialects
YAZGI TUĞÇE KURT ÖTELEŞ
Doktora
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GALİP GÜNER