Abdullatif Benderoğlu, Dr. İbrahim Dakukî, Mehmet Hurşit Dakuklu'nun Türkçe–Arapça sözlüğünün incelenmesi
Examination of the Turkish-Arabic dictionary of Abdullatif Benderoğlu, Dr. İbrahim Dakukî, Mehmet Hurşit Dakuklu
- Tez No: 975009
- Danışmanlar: PROF. DR. YUSUF DOĞAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Sözlükbilim, Lexicology
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu yüksek lisans tezi, Abdüllatif Benderoğlu, Dr. İbrahim Dāḳūḳī ve Mehmet Hurşit Dakuklu'nun Türkçe – Arapça Sözlük'ünün İncelenmesi başlığını taşımakta olup, tez giriş bölümünde, sözlüklerin toplumların kültürel birikiminin ve dilsel zenginliğinin bir yansıması olarak, diller arası iletişimin temel aracı olma işlevini vurgulamaktadır. Çalışmanın temel amacı, söz konusu sözlüğü dilbilimsel kriterler, pedagojik yaklaşımlar ve pratik faydalar açısından kapsamlı bir analize tabi tutmak ve eserin geleneksel mi yoksa modern leksikografi ilkeleri doğrultusunda mı hazırlandığını ortaya koymaktır. Araştırma, nitel araştırma yöntemleri çerçevesinde içerik analizi metoduyla ilerlemiştir. Tezin kapsamı, yalnızca bu sözlüğün incelenmesiyle sınırlı olup, başka sözlüklerle karşılaştırmalı analiz yapılmamıştır. Sözlüğün yalnızca yazılı materyal olarak ele alınması (kullanıcı deneyimi hariç) bir sınırlılık olarak belirtilmiştir. Tezin kuramsal temelleri Arap dili sözlükçülüğü geleneğine dair kilit kaynaklar (M. Sadi Çöğenli, Kenan Demirayak ve Yakup Civelek'in eserleri gibi) ışığında oluşturulmuştur. Birinci bölüm, sözlükbilimin tanımı, önemi ve tarihsel gelişimini genel bir çerçevede ele almaktadır. İlk sözlük çalışmalarının Çinlilere dayandırıldığı, İslam dünyasında ise Kur'an ve Hadislerin anlaşılması ihtiyacıyla hızla geliştiği vurgulanmıştır. Arapça sözlükçülük,“ġarīb”kelimelerin açıklanmasından, belirli konulara ve nihayetinde sistematik, kapsamlı eserlere (el-Ḫalīl b. Aḥmed'in (ö. 175/791) Kitābu'l-ʿAyn'ı gibi) evrilmiştir. Sözlükler, tek dilli, iki dilli, çok dilli gibi çeşitli amaçlara göre sınıflandırılmış olup, Türk asıllı dilciler de bu alana önemli katkılarda bulunmuşlardır. İkinci bölümde, yazarlar İbrahim Dāḳūḳī, Abdüllatîf Benderoğlu ve Mehmet Hurşît Dakuklu'nun hayatları ve bilimsel katkıları tanıtılmıştır. Sözlük, Irak Türkmen Kültür Müdürlüğü tarafından 1981-1982'de Bağdat'ta basılmış olup, Türk Dil Kurumu'nun 1976 tarihli sözlüğünü temel almıştır. Yaklaşık 32.220 maddeden oluşan eser, Türkçe kelimelerin yanı sıra Arapça, Farsça ve Batı dillerinden birçok kelimeyi içermektedir. Madde başlarında Osmanlı Türkçesi yazılışlarının yer alması, çeşitli bilim dallarına ait rumuzların kullanımı ve sesteş kelimelerin numaralandırılması eserin öne çıkan yapısal özelliklerindendir. Ancak, Arapça harekeleme eksikliği ve fiillerin geçişlilik bilgisinin yetersizliği gibi didaktik eksiklikler de tespit edilmiştir. Çalışmanın sonuç bölümünde ise, İbrahim Dāḳūḳī, Abdüllatif Benderoğlu ve Mehmet Hurşit Dakuklu' nun sözlüğü, geniş kelime hazinesi, açık tanımları ve sistematik yapısı (alfabetik düzen, Osmanlı Türkçesi yazılışları, rumuzlar, numaralandırma) ile önemli güçlü yönler sergilemektedir. Özellikle Türk Dil Kurumu'nun 1976 sözlüğünden faydalanarak güncel Türkçe kullanımına sağlam bir temel oluşturmasıyla, sonraki sözlük çalışmalarını, bilhassa Ṣafsāfī Aḥmed el-Mursī el-Ḳaṭūrī'nin Osmanlıca-Türkçe-Arapça Sözlük'ünü önemli ölçüde etkilemiştir. İmla tutarsızlıkları, harekeleme eksikliği ve fiillerin geçişlilik bilgilerinin belirtilmemesi, ayrıca örnek cümle/atasözü sınırlılığı geliştirilmesi gereken başlıca alanlardır. Gelecekteki çalışmalar için dijital uyumluluk ve pedagojik yönlerin iyileştirilmesi önerilmektedir.
Özet (Çeviri)
This Master's thesis focuses on An Analysis of the Turkish-Arabic Dictionary by Abdüllatif Benderoğlu, Dr. İbrahim Dāḳūḳī, and Mehmet Hurşit Dakuklu. The ıntroductıon section emphasizes the crucial function of dictionaries as a mirror reflecting cultural heritage and linguistic wealth, serving as a fundamental tool for communication between languages like Turkish and Arabic, which share strong ties. The main goal of the thesis is to conduct a comprehensive analysis of the dictionary to ascertain its position relative to traditional vs. modern lexicographical principles. The research employs a qualitative research methodology using content analysis. The scope is strictly limited to this single dictionary, focusing only on its written material, excluding user experience or digital formats. The first chapter provides a general framework covering the definition, importance, and historical development of lexicography. It is highlighted that the first dictionary works are attributed to the Chinese, while in the Islamic world, they developed rapidly due to the need to understand the Quran and Hadith. Arabic lexicography evolved from explaining“ġarīb”(unusual) words to focusing on specific topics and finally to systematic, comprehensive works like al-Khalil b. Aḥmed's (ö. 175/791) Kitābu'l-ʿAyn. Dictionaries are classified according to various purposes, such as monolingual, bilingual, and multilingual, and linguists of Turkish origin have made significant contributions to this field. The second chapter introduces the lives and scholarly contributions of the authors: Ibrahim Dāḳūḳī, Abdüllatîf Benderoğlu, and Mehmet Hurşît Dakuklu. The dictionary was published in Baghdad by the Iraqi Turkmen Cultural Directorate between 1981 and 1982 and is based on the Turkish Language Association's (TDK) 1976 dictionary. Comprising approximately 32,220 entries, the work includes many words from Arabic, Persian, and Western languages in addition to Turkish words. The inclusion of Ottoman Turkish spellings at the head of entries, the use of abbreviations for various scientific fields, and the numbering of homonyms are among the prominent structural features of the work. However, didactic deficiencies, such as the lack of Arabic vowel marks (hareke) and insufficient information on verb transitivity, were also identified. In the conclusion, the dictionary by Ibrahim Dāḳūḳī, Abdüllatîf Benderoğlu, and Mehmet Hurşît Dakuklu demonstrates significant strengths with its broad vocabulary, clear definitions, and systematic structure (alphabetical order, Ottoman Turkish spellings, abbreviations, numbering). By leveraging the TDK's 1976 dictionary, it established a solid foundation for contemporary Turkish usage, significantly influencing subsequent dictionary works, particularly Ṣafsāfī Aḥmed al-Mursī al-Ḳaṭūrī's Ottoman-Turkish-Arabic Dictionary. Inconsistencies in spelling, a lack of vowel marks, and the omission of verb transitivity information, along with a limited number of example sentences/proverbs, are the main areas for improvement. Future works are advised to improve digital compatibility and pedagogical aspects.
Benzer Tezler
- Abdullatif Harputi ve Tenkihu'l Kelam fi Akaid-ı Ehli'l İslam'ın tercemesi
Başlık çevirisi yok
FİKRET KARAMAN
- Abdüllatif el-Makdisinin hayatı ve Tuhfetü vahibi'l-mevahib fi beyani'l makamat ve'l-meratib adlı eserinin tahkiki
Başlık çevirisi yok
ORHAN KAYMAK
- Razi (Abdüllatif) hayatı, eserleri, edebi kişiliği ve divanının tertibi
Başlık çevirisi yok
ATİKE OKUR KODAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
1994
Türk Dili ve EdebiyatıSelçuk ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÖNÜL AYAN
- Garibu`l-hadis edebiyatı ve Abdullatif el-Bağdadi'nin“El-Mücerred fi Garibi`l-Hadis”isimli eserinin tahkiki ve değerlendirilmesi
The Literature of“El-Mücerred fi Garibi`l-Hadith”which belones to Abdullatif el-Bağdadi
ADEM DÖLEK