Erken cumhuriyet döneminde kürtaj, çocuk düşürme ve anne sağlığı: Cemal Zeki Önal'ın“Çocuk Düşürmek”isimli eserinin tıp tarihi açısından değerlendirilmesi
Abortion, child miscarriage and maternal health in the early republican period: An evaluation of Cemal Zeki Önal's“Child Abortion”from the perspective of the history of medicine
- Tez No: 970683
- Danışmanlar: PROF. DR. SERAP ŞAHİNOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, Deontoloji ve Tıp Tarihi, History, Medical History and Ethics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sağlık Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmanın temel amacı, Erken Cumhuriyet Dönemi kadın hastalıkları ve doğum alanı uzman hekimlerinden olan Dr. Cemal Zeki Bey'in“Çocuk Düşürmek”adlı eserini Erken Cumhuriyet Dönemi'nin sosyo-politik ve sağlık politikaları bağlamında inceleyerek, dönemin kürtaj olgusuna, nüfus politikalarına ve anne-fetüs sağlığına yönelik yaklaşımlarını ortaya koymaktır. Çalışma, aynı zamanda Cemal Zeki Bey'in biyografik yönünü de ele alarak, Erken Cumhuriyet Dönemi tıbbına katkılarını değerlendirmeyi ve ilgili eserini Tıp Tarihi alanyazınına kazandırmayı hedeflemektedir. Çalışma kapsamında, ana kaynak olarak Dr. Cemal Zeki'nin 1926 yılında yayımlanan“Çocuk Düşürmek”adlı eseri kullanılmış, ayrıca dönemsel süreli yayınlar, Osmanlı arşiv belgeleri, kanun metinleri, Meclis tutanakları ve sözlüklerden de yararlanılmıştır. Eserin Osmanlı Türkçesinden çeviriyazısı yapılmış ve içerik sadeleştirilmiştir. Metin içindeki yazım ve noktalama hataları düzeltilmiş, anlaşılmayan bazı ifadeler 1928 baskısıyla karşılaştırılarak düzeltilmiştir. Başlıklarda orijinal yapı korunurken, içerikte okuyucunun anlamasını kolaylaştırmak amacıyla bazı terimler dipnotlar veya köşeli parantezlerle açıklanmıştır. Çalışmada, anakronizmden kaçınmak için bugünün tıbbi bilgisiyle tarihi metnin yorumlanmasından kaçınılmış ve eser, kendi dönemi bağlamında ele alınmıştır. Eser iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm, geniş halk kitlelerine hitap eden bir içerik barındırırken, ikinci bölüm daha çok hekimlere yönelik teknik bilgiler içermektedir. Ancak bu teknik içeriklerin tarihsel bağlamda değerlendirilmesinin güçlüğü nedeniyle değerlendirme kapsamı sınırlı tutulmuş ve esas çözümleme birinci bölüm üzerine odaklanarak gerçekleştirilmiştir. Eserde çocuk düşürme olgusu yalnızca bireysel bir sağlık tercihi değil, aynı zamanda ahlaki, dini ve milli bir mesele olarak kurgulanmış, kadın bedeni üzerindeki toplumsal, hukuki ve ideolojik denetim biçimleri ayrıntılı olarak ortaya konulmuştur. Kadının bedeni hem doğurganlığı hem de ulusal varlığın sürekliliği açısından politik bir nesne olarak ele alınmış, gebeliği sonlandırma kararı ise hem hukuki yaptırımlarla hem de toplumsal ahlaki normlarla sınırlandırılmıştır. Bu durum, kadının özerkliğini ihlal eden ataerkil yapının tarihsel sürekliliğini göstermektedir. Kürtajın“vatana ihanet”ve“tabiata karşı işlenen bir suç”olarak nitelendirilmesi; kadınların annelik görevine atfedilen kutsallık ile birlikte, dönemin doğum yanlısı nüfus politikalarının meşrulaştırıcı söylemleri çalışma kapsamında değerlendirilmiştir. Eserin hukuki boyutu, 1926 ve 1936 tarihli Türk Ceza Kanunları üzerinden detaylandırılmış, kürtajın ağır cezai yaptırımlarla düzenlendiği ve kadınların üreme tercihleri üzerinde ciddi bir yasal baskı oluşturulduğu ortaya konulmuştur. Özellikle 1936 yılında yürürlüğe giren değişikliklerle kürtaj eylemleri“ırkın tümlüğü ve sağlığı aleyhine suç”kapsamında ele alınmış; bu yaklaşımın, devletin biyopolitik müdahale araçlarından biri olarak yapılandığı vurgulanmıştır. Etik değerlendirmelerde, kadının özerkliği ile ceninin yaşama hakkı arasında doğan çatışma ele alınmış; dönemin tıp pratiğinde, hekimlerin vicdani sorumlulukları ile yasal yükümlülükleri arasında kaldıkları örnek olaylar üzerinden gösterilmiştir. Ayrıca dini bakış açısının özellikle Hanefi mezhebi çerçevesinde dönemin toplumsal normlarını belirleyici olduğu, ancak tıbbi zorunluluk durumlarında kürtaja kısıtlı hoşgörü gösterildiği belirtilmiştir. Tıbbi bağlamda ise gebelik ve düşük sürecine ilişkin Cemal Zeki'nin önerdiği uygulamalar değerlendirilmiş; dönemin farmakolojik bilgisi ve klinik yöntemlerinin sınırlılıkları göz önüne alınarak, kadının sağlık risklerine dair farkındalık çabası öne çıkarılmıştır. Buna rağmen eserde, kadınların iradesini göz ardı eden didaktik ve korkutucu bir üslubun hâkim olduğu, sağlık bilgisinin ahlaki söylemle harmanlandığı vurgulanmıştır. Sonuç olarak,“Çocuk Düşürmek”adlı eser, yalnızca tıbbi bir kaynak değil, aynı zamanda dönemin doğum yanlısı devlet politikaları, toplumsal cinsiyet rolleri ve kadın bedenine yönelik ideolojik müdahaleleri yansıtan önemli bir tarihsel belge niteliğindedir. Bu tez çalışması, eseri tıp tarihi, etik, hukuk ve sosyo-kültürel bağlamlarda ele alarak, kadın sağlığına yönelik yaklaşımların tarihsel dönüşümünü çok boyutlu bir perspektifle ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
The primary aim of this study is to analyze“Çocuk Düşürmek”(On Abortion), a work by Dr. Cemal Zeki -an expert in gynecology and obstetrics during the Early Republic Period- in the context of the socio-political and public health policies of the period, in order to reveal contemporary approaches to abortion, population policies, and maternal-fetal health. The study also aims to examine the biographical background of Dr. Cemal Zeki, evaluate his contributions to the medical landscape of the Early Republic Period, and introduce this work into the literature of medical history. Within the scope of the study, the main source used is Dr. Cemal Zeki's 1926 publication“Çocuk Düşürmek”, supplemented by periodicals of the time, Ottoman archival documents, legislative texts, parliamentary records, and dictionaries. The text was transcribed from Ottoman Turkish and its content was simplified for clarity. Spelling and punctuation errors within the text were corrected, and unclear expressions were clarified through comparison with the 1928 edition. While the original structure of the headings was preserved, certain terms within the content were explained using footnotes or square brackets to aid reader comprehension. To avoid anachronism, the text was not interpreted using contemporary medical knowledge; rather, it was evaluated within its own historical context. The book consists of two main sections. The first section is directed toward the public, while the second contains more technical information intended for physicians. Due to the difficulty of evaluating the technical content within a historical context, the scope of analysis has been limited, with the primary focus placed on the first section. In the text, abortion is portrayed not merely as a personal health choice but also as a moral, religious, and national issue, with detailed depictions of the social, legal, and ideological controls exerted over the female body. The female body is conceptualized as a political object, significant for both reproduction and the continuity of the nation, while decisions to terminate pregnancy are constrained by both legal sanctions and societal moral norms. This reflects the historical continuity of a patriarchal structure that infringes upon female autonomy. The portrayal of abortion as“treason against the homeland”and a“crime against nature,”alongside the sanctification of motherhood, is analyzed within the context of the pro-natalist population policies of the period. The legal dimension of the work is elaborated through the Turkish Penal Codes of 1926 and 1936, revealing the imposition of severe criminal sanctions on abortion and the significant legal pressure placed on women's reproductive choices. Notably, legislative changes introduced in 1936 redefined abortion as a“crime against the integrity and health of the race,”highlighting its function as a biopolitical tool of state intervention. Ethical discussions address the conflict between a woman's autonomy and the fetus's right to life, illustrating through case examples how physicians of the time were caught between moral responsibility and legal obligations. The religious perspective -particularly that of the Hanafi school- is shown to have significantly shaped societal norms, though a limited tolerance for abortion in cases of medical necessity is also acknowledged. From a medical standpoint, Cemal Zeki's recommendations regarding pregnancy and miscarriage are evaluated, emphasizing his efforts to raise awareness about women's health risks despite the limitations of the period's pharmacological knowledge and clinical practices. Nevertheless, the work is characterized by a didactic and fear-inducing tone that disregards women's agency, blending medical information with moral discourse. In conclusion,“Çocuk Düşürmek”is not merely a medical text but also a significant historical document reflecting the pro-natalist state policies, gender roles, and ideological interventions imposed upon the female body during the era. This dissertation approaches the work from historical, ethical, legal, and socio-cultural perspectives, offering a multidimensional understanding of the historical transformation in approaches to women's health.
Benzer Tezler
- Historical representation of women in leadership: A mixed-method analysis of enablers and barriers of women's progression in higher education
Kadınların liderlikteki tarihi temsili: Kadınların yükseköğretimde ilerlemelerini kolaylaştıran ve engelleyen faktörlerin bir karma yöntem analizi
ÖZLEM BAYKAN
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Eğitim ve ÖğretimOrta Doğu Teknik ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. MERVE ZAYİM KURTAY
- Yıldız Sarayı üzerine yapılan çalışmaların değerlendirilmesi
Başlık çevirisi yok
NEVİN KURTAY
Yüksek Lisans
Türkçe
1994
Sanat Tarihiİstanbul Teknik ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. METİN SÖZEN
- Erken Cumhuriyet Döneminde erkek imgesinin kurgulanışı: Akbaba dergisi örneğinden bir karikatür incelemesi
The construction of male identity during early republican period: An analysis of cartoon from the Akbaba Humor Journal
SELİN AKYÜZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2005
Kamu YönetimiHacettepe ÜniversitesiKamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
DR. BERRİN KOYUNCU LORASDAĞI
- Erken Cumhuriyet Döneminde köy mekânına bakış ve köy enstitülerinde mekânsal deneyimler
A look at the village space in early period republic of Turkey and space based experiences at the village institutes
EBRU BAYSAL
- Erken cumhuriyet döneminde Bursa'da gündelik yaşam (1923-1950)
The story department ass stant department of republic
SELMA GÜLER BİLGİ