Sağlıklı yetişkinlerin sürdürülebilir beslenme davranışları ile negatif ayak izi yanılsamasının değerlendirilmesi
Evaluation of sustainable nutrition behaviors and the negative footprint illusion in healthy adults
- Tez No: 953579
- Danışmanlar: PROF. DR. HİLAL YILDIRAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Beslenme ve Diyetetik, Nutrition and Dietetics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Gazi Üniversitesi
- Enstitü: Sağlık Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, 19–64 yaş arası sağlıklı yetişkin bireylerde Negatif Ayak İzi Yanılsaması'nın (NAİY) deneysel olarak varlığını ortaya koymak ve bu bilişsel sapmanın sürdürülebilir beslenme davranışlarıyla olan ilişkisini değerlendirmek amacıyla, Nisan 2024–Ocak 2025 tarihleri arasında yürütülmüştür. Çalışmaya toplam 405 birey katılmıştır (229 kadın, 176 erkek; 39,08 ± 12,00 yıl). Katılımcılar rastgele olarak beş deney grubuna atanmış ve tüm gruplarda, deney grubuna özgü görseller dışında aynı anket formu uygulanmıştır. Deney Grubu 1 (n=80), yalnızca çizburger içeren yüksek çevresel etkili referans koşulunu temsil etmektedir. Grup 2 (n=85) ve Grup 3 (n=87)'te çizburgerin yanına sırasıyla sağlıklı (elma) ve sağlıksız (patates kızartması) bir ürün eklenmiştir. Grup 4 (n=75)'te köfte, salata ve ekmek kombinasyonu referans; hamburger test ürünü olarak sunulmuştur. Grup 5 (n=78)'te ise hamburger referans, aynı kombinasyon test ürünü olarak sunulmuştur. Katılımcıların çevresel etki algıları, her bir öğün kombinasyonuna ilişkin karbon ayak izi değerlendirme ölçeği üzerinden yapılan puanlamalar yoluyla ölçülmüş; bu puanlamalara dayanarak NAİY ve Ayak İzi Yanılsaması (AİY) analizleri gerçekleştirilmiştir. Bireylerin besin tüketim verileri yarı kantitatif Besin Tüketim Sıklığı Anketi (FFQ) aracılığıyla toplanmıştır. FFQ verileri kullanılarak karbon ayak izi, su ayak izi, arazi kullanımı ve enerji tüketimi olmak üzere dört çevresel gösterge belirlenmiş; bu göstergelerden bileşik bir sürdürülebilirlik puanı oluşturulmuştur. Ayrıca aynı veriler üzerinden bireylerin diyet kalitesi, Sağlıklı Yeme İndeksi-2020 (HEI-2020), Bitki Bazlı Diyet İndeksi (PDI), Sağlıklı Bitki Bazlı Diyet İndeksi (hPDI) ve Sağlıksız Bitki Bazlı Diyet İndeksi (uPDI) ile değerlendirilmiştir. Sürdürülebilir beslenmeye yönelik tutumlar, Sürdürülebilir Beslenmeye Yönelik Davranış Ölçeği (SBDÖ) aracılığıyla belirlenmiştir. Boy, vücut ağırlığı ve bel çevresi ölçümleri alınarak Beden Kütle İndeksi (BKİ) hesaplanmıştır. Grup 1'de algılanan ortalama karbon ayak izi 0,63 ± 0,14 olarak belirlenmiştir. Grup 2'de bu değer anlamlı şekilde azalmış (0,52 ± 0,17) ve katılımcıların %72,9'unda NAİY gözlenmiştir (p<0,05). Grup 5'te bu değer 0,42 ± 0,15, Grup 4'te ise 0,65 ± 0,12 olarak saptanmış; AİY, katılımcıların sırasıyla %91,0'ı ve %38,8'inde gözlenmiştir (p<0,05). Deney grupları ve medeni durum ile yanılsama türleri arasında anlamlı farklar belirlenmiştir (p<0,05); ancak eğitim düzeyi, yemek hazırlama sorumluluğu, BKİ, bel çevresi, cinsiyet, yaş, gelir düzeyi ve çevresel etki göstergeleri ile NAİY ya da AİY arasında anlamlı bir ilişki bulunmamıştır (p>0,05). AİY gösteren bireylerde diyet kalitesi puanları anlamlı düzeyde daha düşük bulunmuştur: HEI-2020 için medyan 45,62 (38,64–59,63) iken, AİY göstermeyenlerde 61,04 (44,62–70,44); PDI için sırasıyla 32,53 (24,39–39,18) ve 42,17 (33,35–49,23); hPDI için ise 22,08 (14,86–28,77) ve 28,77 (23,62–34,71) bulunmuştur (tümü için p<0,05). uPDI ve SBDÖ puanları açısından anlamlı fark saptanmamıştır (p>0,05). Sonuç olarak, NAİY'nin yalnızca çevre dostu etiketlerle değil; aynı zamanda sağlıklı olarak algılanan besinler aracılığıyla da tetiklenebileceği gösterilmiştir. Ayrıca, ortalama yanlılığından bağımsız biçimde yanılsamanın varlığı AİY kavramıyla açıklanmış ve literatüre özgün bir çerçeve sunulmuştur.
Özet (Çeviri)
This study was conducted between April 2024 and January 2025 to experimentally demonstrate the existence of the Negative Footprint Illusion (NFI) in healthy adults aged 19 to 64 years and to evaluate the relationship between this cognitive bias and sustainable dietary behaviors. A total of 405 individuals participated in the study (229 women, 176 men; 39,08 ± 12,00 years). Participants were randomly assigned to five different experimental groups, and the same questionnaire was administered to all participants, except for the group-specific visual stimuli. Experimental Group 1 (n = 80) represented the high-impact reference condition, which included only a hamburger. In Groups 2 (n = 85) and 3 (n = 87), a second item was added to the hamburger: a healthy item (apple) in Group 2, and an unhealthy item (French fries) in Group 3. In Group 4 (n = 75), a combination of grilled meatballs, salad, and bread served as the reference meal, while the hamburger was presented as the test item. In Group 5 (n = 78), the hamburger served as the reference, and the same combination was presented as the test meal. Perceived environmental impact was assessed using a carbon footprint rating scale applied to each meal combination. Based on these evaluations, analyses of NFI and Footprint Illusion (FI) were conducted. Participants' dietary intake data were collected using a semi-quantitative Food Frequency Questionnaire (FFQ). Based on these data, four environmental indicators were calculated: carbon footprint, water footprint, land use, and energy use. These indicators were combined into a composite sustainability score. Furthermore, diet quality was evaluated using the Healthy Eating Index–2020 (HEI-2020), the Plant-Based Diet Index (PDI), the Healthy Plant-Based Diet Index (hPDI), and the Unhealthy Plant-Based Diet Index (uPDI). Attitudes toward sustainable nutrition were assessed using the Behaviors Scale towards Sustainable Nutrition (BSSN). Height, body weight, and waist circumference measurements were taken to calculate Body Mass Index (BMI). The average perceived carbon footprint in Group 1 was 0.63 ± 0.14. In Group 2, this value significantly decreased (0.52 ± 0.17), and NFI was observed in 72.9% of participants (p<0.05). In Group 5, the average perceived carbon footprint dropped to 0.42 ± 0.15, whereas in Group 4 it was 0.65 ± 0.12; FI was observed in 91.0% and 38.8% of participants, respectively (p<0.05). Significant differences were found between experimental groups and marital status in terms of illusion types (p<0.05). However, no significant associations were identified between NFI or FI and education level, responsibility for meal preparation, BMI, waist circumference, gender, age, income level, or environmental impact indicators (p>0.05). Participants who exhibited FI had significantly lower diet quality scores: the median HEI-2020 score was 45.62 (38.64–59.63) compared to 61.04 (44.62–70.44) among those without FI; the PDI was 32.53 (24.39–39.18) vs. 42.17 (33.35–49.23); and the hPDI was 22.08 (14.86–28.77) vs. 28.77 (23.62–34.71) (all p<0.05). No significant differences were observed for uPDI and BSSN scores (p>0.05). In conclusion, the findings demonstrate that NFI can be triggered not only by eco-labels but also through food items perceived as healthy. Additionally, the presence of the illusion—independent of averaging bias—was conceptualized as the Footprint Illusion (FI), offering a novel theoretical contribution to the literature.
Benzer Tezler
- 1985-1986 yıllarında Polatlı Devlet Hastanesine kaza nedeniyle başvuranların incelenmesi
Başlık çevirisi yok
FERHAN ŞENOL
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
İlk ve Acil YardımGazi ÜniversitesiKazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
DOÇ. DR. HİKMET PEKCAN
- Bazı yer ve sırık fasulye çeşitlerinde optimal melezleme şartlarının tespiti üzerine bir araştırma
Başlık çevirisi yok
TÜRKAN KOÇLU
- Sürücülerde kandaki alkol miktarı ile trafik kazası arası ilişki
Başlık çevirisi yok
Z.SEMRA GÜMRÜKÇÜ
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
UlaşımGazi ÜniversitesiKazaların Çevresel ve Teknik Araştırması Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. RIDVAN EGE
- Gazi Eğitim Fakültesi Beden Eğitimi ve Spor bölümü öğrencilerinde dolaşım ve solunuma etkili bazı parametrelerin“Boy, kilo, spor yapma yılı, sigara alışkanlığı”araştırılması
Başlık çevirisi yok
RASİM KALE
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
SporGazi ÜniversitesiBeden Eğitimi ve Spor Ana Bilim Dalı
PROF. DR. M. FADIL ERTOGAN