Tarihi kent merkezlerinde erişilebilirlik ve kentsel canlılık ilişkisinin makine öğrenmesi algoritmaları ile analizi; Karaman örneği
Analyzing the relationship between accessibility and urban vitality in historic urban centers through machine learning algorithms: A case study of Karaman
- Tez No: 1020509
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET EMİN BAŞAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mimarlık, Şehircilik ve Bölge Planlama, Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrol, Architecture, Urban and Regional Planning, Computer Engineering and Computer Science and Control
- Anahtar Kelimeler: Canlılık, Erişilebilirlik, Kent dokusu, Vitality, Accessibility, Urban texture
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Konya Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Tarihî kent merkezleri yalnızca korunması gereken fiziksel alanlar değil aynı zamanda yaya hareketliliğinin, gündelik yaşamın ve kamusal alan kullanımının sürekliliğini sağlayan kentsel alanlardır. Bununla beraber bu alanlarda kentsel canlılığın hangi koşullarda güçlendiği ve erişilebilirliğin canlılık üzerinde ne ölçüde belirleyici rol oynadığı her zaman açık biçimde ortaya konulamamaktadır. Özellikle tarihî kent merkezlerinde fiziksel koruma yaklaşımı ile mevcut kullanım arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğu ve hangi erişilebilirlik göstergelerinin kamusal yaşama katkı sağladığı incelenmesi gereken temel bir konu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu tez çalışması kapsamında, kentsel canlılık temel araştırma odağı olarak ele alınmakta ve erişilebilirlik canlılığın mekânsal farklılaşmasını açıklamak amacıyla kullanılan analitik çerçeve olarak planlanmaktadır. Çalışmanın hedefi tarihî kent merkezlerinde erişilebilirlik bileşenleri ile kentsel canlılık arasındaki ilişkiyi nicel yöntemlerle araştırmak, tarihî dokunun korunmasını gözeten, kentsel canlılığı artıracak ve sürdürülebilir kentsel planlama yaklaşımlarına katkı sağlayabilecek mekânsal bulgular üretmektir. Bu çalışma Karaman Tarihî Kent Merkezi örneğinde erişilebilirlik ile kentsel canlılık arasındaki ilişkiyi çok yönlü bir bakış açısıyla ele almaktadır. Erişilebilirlik çalışma kapsamında; temel kentsel hizmet ve ticaret birimlerine erişilebilirlik, merkezilik, hizmet yoğunluğu, yürünebilirlik koşulları, ulaşım olanakları ve mekânsal ağ yapısı gibi çok boyutlu mekânsal göstergeler üzerinden değerlendirilmiştir. Bu çalışmada Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı mekânsal analizler ve erişilebilirlik örüntülerinin belirlenmesinde denetimsiz makine öğrenmesi yöntemlerinden yararlanılmıştır. Bu süreçte K-Means, Gaussian Mixture Model (GMM) ve Hiyerarşik Kümeleme (Ward bağlantı yöntemi) olmak üzere üç farklı gözetimsiz makine öğrenmesi algoritması karşılaştırmalı olarak uygulanmış; her algoritma için beş erişilebilirlik seviyesi oluşturulmuştur. Kümeleme sonuçlarının geçerliliği, 31 grid noktasında gerçekleştirilen sistematik yaya sayımı verileriyle Spearman sıra korelasyonu ve regresyon analizi kullanılarak bağımsız biçimde sınanmıştır. Elde edilen veriler erişilebilirlik ile canlılık arasında pozitif yönde bir ilişki bulunduğunu, ancak bu ilişkinin tüm alanlarda aynı biçimde işlemediğini ortaya koymaktadır. Erişilebilirlik bileşenlerinin yaya hareketliliğini açıklamadaki katkıları, Random Forest regresyon modelinden elde edilen değişken önem skorları (feature importance) aracılığıyla analiz edilmiş; 26 mekânsal gösterge arasında günlük hizmetlere yakınlık değişkenlerinin yaya hareketliliğini açıklamada öne çıktığı görülmüştür. Çalışmanın temel katkısı tarihî kent merkezlerinde erişilebilirlik ile kentsel canlılık ilişkisini tek bir gösterge üzerinden değerlendirmeden farklı mekânsal bileşenleri ve saha verisini birlikte ele alan bütüncül bir analitik çerçeve ortaya koymasıdır. Çalışma bu yönüyle tarihî kent merkezlerinde canlılığın yalnızca fiziksel erişim üzerinden değil aynı zamanda işlevsel çeşitlilik, kullanım sürekliliği, yerel çekim odakları ve kullanım biçimleri gibi bileşenler üzerinden oluştuğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca bu tez çalışması koruma ve planlama kararlarında erişilebilirlik bileşenlerinin, kamusal yaşamın sürekliliğini ve mekânsal kullanım örüntülerini göz önünde bulunduran işlevsel bir değerlendirme aracı olarak kullanılabileceğine dair bir temel oluşturmaktadır.
Özet (Çeviri)
Historic city centers are not only physical spaces that need to be preserved, but also urban areas that ensure the continuity of pedestrian mobility, daily life, and public space use. However, it is not always clearly evident under what conditions urban vitality is strengthened in these areas and to what extent accessibility plays a decisive role in this vitality. In particular, how the relationship between physical preservation approaches and existing use is established in historic city centers, and which accessibility indicators contribute to public life, emerges as a fundamental issue that needs to be examined. In this thesis, urban vitality is considered as the main research focus, and accessibility is planned as the analytical framework used to explain the spatial differentiation of vitality. The aim of the study is to investigate the relationship between accessibility components and urban vitality in historic city centers using quantitative methods, and to produce spatial findings that will contribute to sustainable urban planning approaches that consider the preservation of the historical fabric and increase urban vitality. This study examines the relationship between accessibility and urban vitality from a multifaceted perspective in the example of the Karaman Historic City Center. Accessibility is examined within the scope of the study; Accessibility to basic urban service and commercial units was evaluated through multidimensional spatial indicators such as accessibility, centrality, service density, walkability conditions, transportation facilities, and spatial network structure. In this study, Geographic Information Systems (GIS)-based spatial analyses and unsupervised machine learning methods were used to determine accessibility patterns. In this process, three different unsupervised machine learning algorithms, namely K-Means, Gaussian Mixture Model (GMM), and Hierarchical Clustering (Ward linkage method), were applied comparatively; five accessibility levels were created for each algorithm. The validity of the clustering results was independently tested using Spearman rank correlation and regression analysis with systematic pedestrian count data obtained from 31 grid points. The data obtained reveal a positive relationship between accessibility and vitality, but this relationship does not operate uniformly in all areas. The contributions of accessibility components to explaining pedestrian mobility were analyzed through feature importance scores obtained from the Random Forest regression model; Among the 26 spatial indicators, proximity to daily services was found to be prominent in explaining pedestrian mobility. The main contribution of the study is that it presents a holistic analytical framework that considers different spatial components and field data together, rather than evaluating the relationship between accessibility and urban vitality in historical city centers through a single indicator. In this respect, the study reveals that vitality in historical city centers is formed not only through physical access but also through components such as functional diversity, continuity of use, local attractions, and usage patterns. Furthermore, this thesis provides a foundation for the use of accessibility components as a functional evaluation tool in conservation and planning decisions, taking into account the continuity of public life and spatial usage patterns.
Benzer Tezler
- Kültürel peyzajın yaya yoğunluğu üzerindeki etkisinin değerlendirilmesine yönelik bir yöntem önerisi: İstanbul Tarihi yarımada-Hanlar bölgesi örneği
A method proposal for evaluation of the effect of cultural landscape on pedestrian density: The case of Istanbul Historical peninsula-Hanlar district
ZERRİN HOŞGÖR
Doktora
Türkçe
2012
Peyzaj Mimarlığıİstanbul Teknik ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. YÜKSEL DEMİR
- Antakya tarihi ticaret merkezi mekansal yapı değişim ve gelişim sürecinin kent ticaret merkezi planlamasına etkinliği
The Effectiveness of spatial structural chance and development period of the historical trade center of Antakya in the urban trade planning
NEVİN TURGUT
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Şehircilik ve Bölge PlanlamaGazi ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. NURCAN UYDAŞ
- Cam ve plastik seraların sonbahar domates üretimi yönünden karşılaştırılması
Başlık çevirisi yok
ERGUN DURAN
- Bursa Ulu Cami yazıları
The Calligraphies of Ulu Cami in Bursa
CEMALETTİN ÖNALAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1988
Sanat TarihiGazi ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. REFET YİNANÇ