Geri Dön

Ebû Mûsâ el-Cezûlî'nin nahiv yöntemi (el-Mukaddime örneği)

Abū Mūsā Al-Jazūlī's method in Arabic grammar (the case of al-Muqaddima)

PDF İndir

  1. Tez No: 1012328
  2. Yazar: ZEYNEP DELİBAŞ
  3. Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜSEYİN DURSUN
  4. Tez Türü: Yüksek Lisans
  5. Konular: Din, Religion
  6. Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
  7. Yıl: 2026
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
  10. Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Mağrib bölgesinde yetişen nahiv âlimlerinin, doğu merkezli Arap dil ilmi gelişmeleriyile irtibatını koparmayarak öğretim kolaylığı ve işlevsellik açısından özgün bir metot geliştirdikleri tespit edilmektedir. Bu alimler Basra ve Kûfe başta olmak üzere klasik nahiv ekollerinin birikimini yakından takip ederek telif faaliyetleri aracılığıyla Arap dil ilmini kendi ilmî çevrelerine taşımışlardır. Bununla birlikte nakil ve taklit ile yetinmeyerek; eleştiri, tertip ve özgün görüşler ortaya koyarak kendilerine has ilmî çizgi oluşturmuşlardır. Bu süreç, araştırmacılar tarafından“Mağrib Nahiv Ekolü”veya“Mağribiyye”olarak adlandırılan bir geleneğin teşekkül etmesine zemin hazırlamıştır. Bu ekolün önemli temsilcileri arasında Ebû Mûsâ İsa b. Abdülaziz el-Cezûlî (ö.607/1210) öne çıkan isimlerden biridir. Cezûlî, özellikle nahiv alanında kaleme aldığı eserleriyle Mağrib, Endülüs ve Arap dünyasının doğusunda da etkili olmuş bir dil âlimidir. Onun en önemli eseri olan el-Mukaddimetü'l-Cezûliyye ismiyle meşhur olan el-Kānûn fî'n-Nahv, uzun yıllar boyunca medreselerde okutulmuş, üzerine çok sayıda şerh ve haşiye yazılmıştır. Buna rağmen, Cezûlî'nin ilmî kişiliği ve nahiv anlayışı üzerine yapılan akademik çalışmaların sınırlı olması bizi bu çalışmayı yapmaya yönlendirmiştir. Bu çalışma Cezûlî'nin nahiv yöntemini, el-Mukaddimetü'l-Cezûliyye eseri merkezinde ele almaktadır. Çalışmada, Cezûlî'nin nahiv anlayışı; kural koyma biçimi, örneklendirme yöntemi, kıyas ve illet yaklaşımı, dilsel istisnalara bakışı ve öğretim merkezli sistematiği çerçevesinde analiz edilmiştir. Ayrıca onun nahiv kurallarını yalnızca biçimsel bir yapı olarak değil, anlam üretimiyle doğrudan ilişkili bir sistem olarak ele aldığı ortaya konulmuştur. Araştırmada, Cezûlî'nin dil anlayışının klasik Basra nahiv geleneğiyle irtibatı korunmakla birlikte, öğretim kolaylığı ve işlevsellik açısından özgün bir yöntem geliştirdiği tespit edilmiştir. Bu yönüyle Cezûlî, nahvi soyut kurallar yığını olmaktan çıkararak, dilin anlam kurucu yönünü merkeze alan bir öğretim modeli sunmuştur. Araştırma, Cezûlî'nin nahiv ilmindeki yerini tarihsel ve metodolojik açıdan belirginleştirmeyi ve onun ilmî mirasını günümüz Arap dili çalışmalarına kazandırmayı amaçlamaktadır. Cezûlî, el-Mukaddimetü'l-Cezûliyye adlı eserinde, dilin hem yapısal düzenini hem de anlam üretme kapasitesini birlikte ele alan gramer yaklaşımları ortaya koymaktadır. Cezûlî'ye göre gramer kuralları yalnızca söz dizimsel tutarlılığı sağlamakla sınırlı değildir; aksine bu kurallar, anlam oluşumu ve ifade edilmesiyle birlikte belirleyici bir role sahiptir. Bu doğrultuda, dilin işlevsel boyutlarını merkeze alan sistematik bir çerçeve geliştirerek gramer kurallarının yalnızca cümle yapısını değil, aynı zamanda dilde anlamın nasıl üretildiğini ve şekillendirdiğini sorgulamaktadır. Cezûlî'nin el-Mukaddimetü'l-Cezûliyye adlı eserinde, dili yalnızca statik bir gramer sistemi olarak değil, anlam üretiminde aktif rol oynayan dinamik bir yapı olarak değerlendirmektedir. Onun yaklaşımında, gramer kuralları ile anlamın inşası arasında ayrılmaz bir ilişki bulunmakta; dil, anlam üretimi ve anlamlı unsurlar arasındaki ilişkilerle şekillenmektedir. Cezûlî'nin dil öğretim yöntemleri de eserinde dikkat çekici bir biçimde ele alınmıştır. O, gramer kurallarının aktarımının ötesine geçerek, dilin işlevsel ve anlamsal boyutlarının kavranmasını hedefleyen sistematik öğretim yöntemleri geliştirmiştir. Bu bağlamda, gramer kurallarının dilsel süreçler içerisinde nasıl işlediği ve dilin anlam üretme kapasitesinin nasıl artırılabileceği gibi meseleler eserinde ayrıntılı biçimde yer almıştır. el-Mukaddimetü'l-Cezûliyye yalnızca Arap dilbilimi alanında değil, genel dilbilim ve dil öğretimi açısından da önemli bir etki bırakmıştır. Cezûlî'nin, gramer yapılarınnı anlam üretimiyle harmanlayan yaklaşımı, günümüz dilbilim teorileriyle paralellik gösteren ileri bir anlayışın ürünüdür. Dili sadece kurallara bağlı bir yapı değil, anlam inşa eden canlı bir sistem olarak değerlendirmesi, Cezûlî'yi nahiv tarihinde müstesna bir konuma yerleştirmektedir. Yapılan bu araştırma, Cezûlî'nin dil anlayışının tarihsel önemini vurgulamanın yanı sıra sunduğu metodolojinin modern dilbilim ve eğitim pratiklerine katkı sağlayabilecek nitelikte oldığunu kanıtlamaktadır.

Özet (Çeviri)

It is observed that the syntax scholars (naḥwīs) emerging in the Maghreb region developed a distinct methodology in terms of pedagogical facilitation and functionality, while simultaneously maintaining their connection with the East-centered developments of Arabic linguistics. By closely following the accumulation of classical schools of syntax, particularly those of Basra and Kufa, these scholars transferred Arabic linguistic science to their own intellectual circles through their compilation activities. However, rather than confining themselves to mere transmission and imitation, they established a unique scholarly line by putting forward criticisms, novel organizations, and original views. This process laid the groundwork for the emergence of a tradition designated by researchers as the“Maghreb School of Syntax”or“al-Maghribiyyah.”Among the prominent representatives of this school, Abū Mūsā 'Īsā b. 'Abd al-'Azīz al-Jazūlī (d. 607/1210) stands out as one of the most remarkable figures. Jazūlī is a linguist who exerted a significant influence not only in the Maghreb and Andalusia but also in the eastern parts of the Islamic world, particularly through his works composed in the field of syntax. His most significant work, al-Qānūn fī al-Naḥw, which is widely renowned as al-Muqaddimat al-Jazūliyyah, was taught in madrasas for many years and became the subject of numerous commentaries (shurūḥ) and supercommentaries (ḥawāshī). Nonetheless, the limitation of academic studies conducted on Jazūlī's scholarly persona and his understanding of syntax has directed us to undertake this study. This study examines Jazūlī's methodology of syntax, centering upon his work al-Muqaddimat al-Jazūliyyah. In the study, Jazūlī's understanding of syntax is analyzed within the framework of his manner of rule-formulation, exemplification method, approach to analogy (qiyās) and cause ('illah), perspective on linguistic exceptions, and pedagogy-centered systematics. Furthermore, it is demonstrated that he treated syntactic rules not merely as a formal structure, but as a system directly correlated with meaning production. In the research, it is determined that although the connection of Jazūlī's conceptualization of language with the classical Basra tradition of syntax was preserved, he developed an original method in terms of teaching utility and functionality. In this respect, by removing syntax from being a mere accumulation of abstract rules, Jazūlī presented an instructional model that centers the meaning-constituting aspect of language. The study aims to delineate Jazūlī's position in the science of syntax from historical and methodological perspectives and to reintegrate his scholarly legacy into contemporary studies of the Arabic language. In his work titled al-Muqaddimat al-Jazūliyyah, Jazūlī puts forward grammatical approaches that address both the structural order of language and its capacity for meaning production in tandem. According to Jazūlī, grammatical rules are not limited solely to ensuring syntactic coherence; on the contrary, these rules play a decisive role along with the formation and expression of meaning. In this direction, by developing a systematic framework centering the functional dimensions of language, he interrogates not only how grammatical rules affect sentence structure, but also how meaning is produced and shaped within language. Jazūlī evaluates language in his work al-Muqaddimat al-Jazūliyyah not merely as a static grammatical system, but as a dynamic structure that assumes an active role in meaning production. In his approach, an inseparable relationship exists between grammatical rules and the construction of meaning; language is shaped through meaning production and the relations among meaningful elements. Jazūlī's language teaching methods are also remarkably addressed in his work. Going beyond the mere transmission of grammatical rules, he developed systematic instructional methods aiming at the comprehension of the functional and semantic dimensions of language. In this context, issues such as how grammatical rules operate within linguistic processes and how the meaning-production capacity of language can be enhanced are included in detail in his work. al-Muqaddimat al-Jazūliyyah has left a significant impact not only in the field of Arabic linguistics but also in terms of general linguistics and language education. Jazūlī's approach, which blends grammatical structures with meaning production, is the product of an advanced understanding that displays parallels with contemporary linguistic theories. His evaluation of language not as a rule-bound structure but as a living system constructing meaning places Jazūlī in an exceptional position in the history of syntax. This research, besides emphasizing the historical significance of Jazūlī's conceptualization of language, proves that the methodology he offers is of a quality that can contribute to modern linguistic and educational practices.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    110280

    Ebu Musa el-Eş`ari`nin hayatı ve şahsiyeti

    Abu Musa al-Ash`ari`slife and characteristics

    İSMAİL ALTUN

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2002

    DinAtatürk Üniversitesi

    İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı

    DOÇ.DR. MUSTAFA AĞIRMAN

  2. Tez No

    273247

    Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin hayâtı ve rivâyetlerinin değerlendirilmesi

    Ebu Musa el-Esharî's life and his tradition's evaluation

    EMRE YAVUZ

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2011

    DinAnkara Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. MEHMET EMİN ÖZAFŞAR

  3. Tez No

    830757

    Ebû Mûsâ el-Medînî ve hadisçiliği

    Abû Mûsa al-Madînî and his hadith

    ALİ ULU

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2023

    DinAmasya Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. HASAN YERKAZAN

  4. Tez No

    928521

    Ebû Mûsâ el-Eşʻarı̂'nı̇n hakem olayı'ndakı̇ rolü ve bunun mezhepler tarı̇hı̇ne yansımaları

    The role of Ebû Musû el-Ashʻari in the arbitration incident and its reflections on the history of sects

    İLKNUR GÜVEN KARAKAYA

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2025

    DinHarran Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. MUSTAFA EKİNCİ

  5. Tez No

    62719

    Ebu`l-Cehm el-Ala b.Musa ve Hadis Cüz'ü

    Ehadith Ebul Cehm el-Ala b.Musa

    SÜLEYMAN CEYLAN

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    1997

    DinUludağ Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    YRD. DOÇ. DR. AKİF KÖTEN

Geri Dön