İslam hukukunda rekabet
Competition in Islamic law
- Tez No: 1010967
- Danışmanlar: DOÇ. DR. AYTAÇ AYDIN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: İslam hukuku, Rekabet, Haksız Rekabet, Piyasa, Pazar, Islamic Law, Competition, Unfair Competition, Market, Bazaar
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İslam Hukukunda Rekabet İslam hukuku sadece ibadet alanıyla alakalı değil, hayatın düzenlenmesi ve piyasa ilişkilerinin adalet temelinde yürütülmesi konusunda da kapsamlı ilkeler ortaya koymuştur. Tarihsel süreç içerisinde oluşan bu durum, serbest piyasa işleyişi ile devletin piyasaya müdahalesi arasında maslahat ekseninde bir dengeyi hedeflemiş, rekabet, fiyat oluşumu ve devlet müdahalesi gibi meseleleri belirli ilke ve kurumlar aracılığıyla düzenlemiştir. Bu çerçevede, İslam hukuk doktrininde rekabet olgusunun nasıl kavramsallaştığı ve uygulamada ne tür düzenlemelerle korunduğu meselesi, hem tarihsel hem de teorik açıdan incelenmeye değer bir araştırma alanı oluşturmaktadır. Bu çalışma, İslam hukuk tarihi içerisinde rekabet hukukuna ilişkin bir düzenleme ve uygulama bulunup bulunmadığını, mevcut ise bunun hangi ilke ve kurumlar aracılığıyla hayata geçirildiğini ve özellikle haksız rekabet hallerinde devlet müdahalesinin imkân ve sınırlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, meşru rekabet ile gayri meşru rekabet arasındaki sınırların nasıl çizildiğini, rekabetin hangi durumlarda sınırlandırılabileceğini ve kamu otoritesinin hangi tür müeyyideler uygulayabildiğini tespit etmeyi hedeflemektedir. Araştırmamız, günümüz rekabet hukuku tartışmalarına İslam hukukunun tarihsel ve teorik birikimi üzerinden katkı sunması açısından önem arz etmektedir. Günümüz piyasa ekonomilerinde serbest rekabet, tekelleşme, haksız rekabet ve devlet müdahalesi gibi meseleler hem piyasa düzenleyicileri hem de bu alanda çalışma yapan akademisyenler tarafından yoğun biçimde tartışılmaktadır. İslam'ın ilk dönemlerinden itibaren teşekkül eden piyasa ve pazar düzeni, pazara serbest giriş-çıkış imkânı, arz-talep dengesine dayalı fiyat oluşumu, ihtikâr, neceş, malı yolda karşılama gibi uygulamaların yasaklanması ve hisbe kurumu aracılığıyla piyasa denetiminin sağlanması gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede çalışma, İslam hukukunun sadece ahlaki ilkeler ortaya koymadığı, ayrıca rekabeti korumaya dönük kurumsal ve hukuki düzenlemeler geliştirdiğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Konu, hem klasik fıkıh literatürünün iktisadi boyutunu ortaya koymak hem de günümüz rekabet hukuku tartışmalarına alternatif bir bakış açısı sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmamız, klasik fıkıh kaynakları başta olmak üzere farklı mezheplere ait temel metinler ile İslam tarihi ve siyere dair kaleme alınan eserlerin mukayeseli analizine V dayanmaktadır. Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî literatüründe yer alan ilgili hükümler ile İslam tarihinde var olan uygulamalar, ihtikâr, narh, neceş, telakkî'r-rukbân ve kamu otoritesinin müdahale yetkisi çerçevesinde incelenmiştir. Ayrıca hisbe kurumu ve muhtesip uygulamaları tarihsel veriler ışığında değerlendirilmiş, kavramsal çerçeve oluşturulurken modern rekabet hukuku literatüründeki kavramlarla karşılaştırmalı bir okuma yapılmıştır. Bu çalışma İslam hukukunun, esas itibarıyla arz ve talep şartlarına göre fiyatların serbestçe oluştuğu bir piyasa modelini benimsediğini göstermektedir. Ancak bu serbestlik mutlak olmayıp, piyasada adaleti ve kamu yararını zedeleyen uygulamalar karşısında devlet müdahalesine kapı aralamaktadır. Tekelleşmeye yol açan ihtikâr, fiyatları manipüle etmeye yönelik neceş, üretici veya tüketiciyi zarara uğratan malı yolda karşılama gibi fiiller haksız rekabet kapsamında değerlendirilmiş ve yasaklanmıştır. Narh uygulamasının ise kural olarak tercih edilmediği, ancak piyasa bozulduğunda ve kamu yararı gerektirdiğinde istisnai bir müdahale aracı olarak meşru görülebildiği tespit edilmiştir. Bu çerçevede İslam hukukunun ne tam serbest rekabet ne de katı bir müdahaleci model öngördüğü, adalet, kamu yararı ve piyasa düzeninin korunması ilkeleri ekseninde dengeli bir yaklaşım benimsediği sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmamız, günümüz haksız rekabet hukukunun güçlü taraflarını vurgulamakla birlikte eksik kalan taraflarını da ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, çalışmamız günümüz hukuku ile İslam hukukunu karşılaştırmaktan ziyade, İslam hukukunun ilkelerinin modern düzenlemeleri genişleten ve tamamlayan bir rehber olduğunu da vurgulamaktadır Çalışma, literatüre iki yönlü katkı sunmaktadır. Birincisi, rekabet hukuku ve haksız rekabet hukukuna dair modern kavramların tarihsel karşılıklarını İslam hukuk geleneği içerisinde sistematik biçimde ortaya koyarak iki hukuk sistemini karşılaştırmaktadır. İkincisi, farklı mezheplerin görüşlerini birlikte değerlendirerek İslam rekabet hukukunun oluşum sürecine katkı sunmaktadır. Bu yönüyle çalışma, İslam iktisat düşüncesinde rekabet, piyasa düzeni ve devlet müdahalesi konularının teorik temellerini yeniden değerlendirmeye ve güncel tartışmalara tarihsel derinlik kazandırmaya katkı sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
Competition in Islamic Law Islamic law is not confined to the sphere of worship, it has also articulated comprehensive principles concerning the regulation of social life and the conduct of market relations on the basis of justice. Over the course of history, this framework has sought to establish a balance grounded in public interest (maṣlaḥa) between the functioning of a free market and state intervention. Issues such as competition, price formation, and public authority oversight have thus been addressed through specific principles and institutional arrangements. In this context, examining how competition was conceptualized within Islamic legal doctrine and by which regulatory measures it was protected in practice constitutes a subject worthy of both historical and theoretical inquiry. This study aims to determine whether, within the history of Islamic law, there existed a regulatory framework and practical implementation corresponding to what is today described as competition law, and if so, through which principles and institutions it was realized. In particular, it seeks to clarify the scope and limits of state intervention in cases of unfair competition. The study further investigates how the boundaries between lawful and unlawful competition were delineated, under what circumstances competition could be restricted, and what types of sanctions public authorities were authorized to impose. The significance of this research lies in its contribution to contemporary debates on competition law through the historical and theoretical legacy of the Islamic legal tradition. In modern market economies, issues such as the protection of competition, prevention of monopolization, unfair competition, and the limits of state intervention are widely debated by regulators and scholars alike. From the earliest periods of Islam, market structures were characterized by free entry and exit, price formation based on supply and demand, the prohibition of practices such as hoarding (iḥtikār), artificial bidding (najash), and intercepting traders before they reached the market (talaqqī al-rukbān), as well as market supervision through the institution of ḥisba. In this regard, the study demonstrates that Islamic law not only articulated ethical principles but also developed institutional and legal arrangements aimed at safeguarding competition. The topic has been selected in order to VII highlight the economic dimension of classical fiqh literature and to offer an alternative perspective to contemporary discussions in competition law. Methodologically, the study is based on a comparative analysis of classical fiqh sources from different legal schools, alongside works on Islamic history and sīra. Relevant rulings in the Ḥanafī, Mālikī, Shāfiʿī, and Ḥanbalī traditions, as well as historical practices, are examined within the framework of issues such as iḥtikār, price-fixing (narh), najash, talaqqī al-rukbān, and the authority of public officials to intervene in the market. In constructing the conceptual framework, a comparative reading with modern competition law literature has been undertaken. Accordingly, the study combines textual legal analysis with a broader theoretical examination. The findings indicate that Islamic law fundamentally endorses a market model in which prices are formed freely in accordance with supply and demand conditions. However, such freedom is not absolute; state intervention is deemed permissible when market practices undermine justice and the public interest. Practices leading to monopolization, such as iḥtikār, manipulative bidding through najash, and intercepting traders in a manner that harms producers or consumers, were regarded as forms of unfair competition and were prohibited. Although price controls (narh) were generally not preferred, they were considered legitimate as an exceptional measure when market order deteriorated and public welfare so required. Consequently, Islamic law cannot be characterized as advocating either an entirely laissez-faire system or a strictly interventionist model; rather, it adopts a balanced approach grounded in justice, public interest, and the protection of market order. The study contributes to the literature in two principal ways. First, it systematically identifies the historical counterparts of modern competition and unfair competition law concepts within the Islamic legal tradition, thereby facilitating a comparative assessment of the two legal systems. Second, by incorporating the views of different legal schools, it provides a comprehensive account of the formative process of competition-related principles in Islamic law. In doing so, the study contributes to a reassessment of the theoretical foundations of competition, market regulation, and state intervention in Islamic economic thought, while offering historical depth to contemporary legal debates.
Benzer Tezler
- İslam Hukukunda karaborsacılık ve rekabet (İslam iktisadi ile günümüz iktisadı arasında bir mukayese)
Trafficking in Islamic Law and competition (Islamic economics with a comparison between today's economy)
FAEZ AZIZ ALI ALI
Yüksek Lisans
Arapça
2016
DinYüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MEHMET SELİM ASLAN
- Pozitif hukuk ve İslam hukuku açısından haksız rekabet
Unfair competition in terms of positive law and Islamic law
BETÜL AŞAR
Doktora
Türkçe
2024
EkonomiOndokuz Mayıs ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NİHAT DALGIN
- Zimmîlere ait mâbedlerin hukukî statüsü
The legal status of the houses of worship belonging to the Dhimmis
ABDUL KADİR TURAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
HukukRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İLYAS YILDIRIM
- Hicri IV. asırda Bağdat'da emir ve nehiy tartışmaları
Debates debates on amr and nahy in 4th/10th-century Baghdad
NUMAN KOCAOĞLU
Doktora
Türkçe
2026
DinEskişehir Osmangazi ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA YILDIRIM
- Financial resilience of conventional versus participation banking: Evidence from macro stress testing approach and risk spillovers analysis
Konvansiyonel bankacılık ve katılım bankacılığının finansal dayanıklılıklarının karşılaştırılması: Makro stres testi ve risk yayılımı analizi yaklaşımları
HUZEYFE ZAHİT ATAN
