Ebû Saîd Muhammed el-Hâdimî'nin“Risaletü'l-Besmele”adlı eserinin tahkik, tercüme ve değerlendirmesi
Investigation, translation, and evaluation of Ebu Said Muhammed el-Hadimi's work 'Risaletu'l-Besmele'
- Tez No: 1009872
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MEHMET ERGÜN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Besmele, Kur'an-ı Kerim, Tefsir, Basmala, Koran, Commentary
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Manisa Celal Bayar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tefsir Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kur'ân-ı Kerîm, nazil olduğu andan itibaren gerek şifahi gerekse hicri II. asırdan itibaren tedvin edilerek yazılı hale getirilen tefsir çalışmaları vasıtasıyla anlaşılmaya ve açıklanmaya çalışılmıştır. İslam âlimleri, bu ilahi kelamın feyz ve hidayetinden insanlığı istifade ettirmek amacıyla bazen Kur'ân'ın tamamını, bazen de belirli bir kısmını veya tek bir ayetini konu alan muazzam bir literatür ortaya koymuşlardır. Bu geleneğin özgün örneklerinden biri olan ve Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda yetiştirdiği en önemli âlim ve sufilerden biri kabul edilen Ebû Saîd Muhammed el-Hâdimî'ye (öl. 1176/1762) ait Risâletü'l-Besmele isimli eser, bu çalışmanın temelini oluşturmaktadır. Bu çalışmanın amacı hem Hadim'deki medresesinde talebe yetiştiren hem de İstanbul'da“huzur dersleri”ne davet edilecek kadar yüksek bir ilmî liyakate sahip olan Ebû Saîd Muhammed el-Hâdimî'nin, dil biliminden mantığa, kelamdan tasavvufa, fıkıhtan tefsire kadar on sekiz farklı branşı sentezleyen“küçük bir ansiklopedi”(mecmuatü'l-ulûm) mahiyetindeki Risâletü'l-Besmele adlı eserini gün yüzüne çıkarmaktır. Manisa Yazma Eserler Kütüphanesi'nde de nüshaları bulunan söz konusu eserin çalışılmasıyla; hem bölgesel kültürel mirasa katkı sunulması hem de Hâdimî'nin bu zengin birikiminin akademik literatüre ve günümüz okuyucusuna aktarılması hedeflenmiştir. Bu çalışma bir giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde eserin muhtevası, yazılma sebebi ve tahkik için kullanılan nüshaların özellikleri hakkında genel malumatlar verilmiştir. Birinci bölümde, öncelikle müellif el-Hâdimî'nin hayatı, tahsil süreci, hocaları, talebeleri ve ilmî faaliyetleri ele alınmıştır. İkinci bölümde, Risâletü'l-Besmele adlı eserin, kütüphanelerde tespit edilen 97 yazma nüshası arasından seçilen en eski ve okunaklı üç yazma nüshası esas alınarak Türkçeye tercümesi gerçekleştirilmiştir. Üçüncü bölümde ise mezkûr eserin tahkîki yapılarak sonunda değerlendirmesi yapılmış ve dipnotlarda verilen eserlere dair kaynakçaya yer verilmiştir. Çalışmada, kütüphanelerde mevcut 97 yazma nüsha arasından seçilen; tarihsel önceliği, fiziksel durumu ve ilmî çalışmaya elverişliliği bakımından en nitelikli üç nüsha esas alınarak karşılaştırmalı (tahkikli) bir metin tesisi yoluna gidilmiştir. Söz konusu nüshaların müellifin sağlığında (1156/1742) istinsah edilmiş olmaları, metnin aslına en yakın örnekler olarak değerlendirilmelerini sağlamıştır. Özellikle müellifin talebesi Hafız Ali Kemal tarafından istinsah edilen ve bizzat müellifin hâşiyelerini içeren Süleymaniye nüshası, ana nüsha olarak çalışmanın temel dayanağını oluşturmuştur. Tercüme yapılırken orijinal metne sadık kalmaya çalışılmış ancak metindeki bazı yerlerin daha iyi anlaşılması adına tefsirî bir yöntem kullanılarak parantez içinde açıklamalar yapılmıştır. Okuma kolaylığı sağlamak amacıyla Arapça metin paragraflara ayrılmış; özel isimler, eser başlıkları ve teknik terimler gibi gerekli görülen kısımlarda harekeleme ile noktalama işaretlerine yer verilmiştir. Tahkik süreci; metinde geçen ayet-i kerîmelerin yerlerinin belirlenmesi, hadislerin tahrîci, şiirlerin kaynaklarının tespiti ve atıfta bulunulan ilmî görüşlerin dipnotlarda gösterilmesiyle tamamlanarak araştırmacıların istifadesine sunulmuştur. Hâdimî, Risâletü'l-Besmele'de yüze yakın kaynağa müracaat ederek başta tefsir ve Arap dili eserleri olmak üzere, İslamî ilimlerin farklı sahalarından nakillerde bulunmuş ve bu görüşleri tenkit süzgecinden geçirmiştir. Özellikle bâtınî yorumlardan uzak durma gayreti, çalışmasını ilmî bir zemine oturtan temel hususiyetlerden biridir. Araştırmada ulaşılan veriler ışığında müellif; Besmele'nin sureleri birbirinden ayıran müstakil bir Kur'ân ayeti olduğu hakikatini, yirmiye yakın rivayetle destekleyerek“manevî tevatür”derecesinde ispatlamıştır. Müellifin zâhirî ilimlerdeki dakik tahlillerini tasavvufî derinlikle sentezlemesi, Besmele'yi insanın tüm latifelerine sirayet etmesi gereken merkezî bir zikir kaynağı olarak konumlandırmasını sağlamıştır. Bu yaklaşım, eserin teorik bir şerh olmanın ötesinde amelî bir irfan anahtarı niteliği taşıdığını tescil etmektedir. Nitekim müellife göre besmeledeki“bâ”harfi, semantik açıdan çok anlamlılık arz etmekle birlikte, öncelikle“ilsâk”ve“istiâne”mânalarını içermektedir. Bu bağlamda, herhangi bir meşru faaliyete besmele ile başlayan kişi; Allah'ın yardımına talip olduğunu, O'nun kudret ve inayetine sığındığını ve yegâne mercii olarak Cenâb-ı Hakk'ı gördüğünü ikrar etmiş sayılmaktadır.
Özet (Çeviri)
Since the moment of its revelation, the Holy Qur'an has been the subject of continuous efforts toward understanding and interpretation, first through oral traditions and subsequently through written exegesis (tafsir) following the systematic codification (tadwin) process that began in the 2nd century AH. To enable humanity to benefit from the grace and guidance of this divine word, Muslim scholars have produced a vast literature focusing on the entirety of the Qur'an, specific sections, or even individual verses. One of the original examples of this tradition is Risâletü'l-Besmele, authored by Ebû Saîd Muhammed el-Hâdimî (d. 1176/1762) —recognized as one of the most prominent scholars and sufis produced by the Ottoman State in the 18th century. This work forms the core of the present study. The objective of this research is to bring to light the Risâletü'l-Besmele, a work characterized as a“minor encyclopedia”(majmuat al-ulum) that synthesizes eighteen different disciplines—ranging from linguistics to logic, and from theology (kalam) and sufism to jurisprudence (fiqh) and exegesis. The author, El-Hâdimî, possessed such high scholarly merit that he not only trained students in his madrasah in Hadim but was also invited to the prestigious“Huzur Lessons”in Istanbul. By studying this work, which has extant copies in the Manisa Manuscript Library, this project aims to contribute to the regional cultural heritage while transferring Hâdimî's rich intellectual legacy to the academic literature and contemporary readers. This study consists of an introduction and three chapters. The Introduction provides general information regarding the content of the work, its raison d'être, and the characteristics of the manuscripts utilized for the critical edition. Chapter One examines El-Hâdimî's life, his educational background, his teachers, his students, and his scholarly activities. In Chapter Two, a Turkish translation of the work is presented, based on three of the most ancient and legible manuscripts selected from among 97 copies identified in various libraries. Chapter Three consists of the critical edition (tahqiq) of the text, followed by an evaluation and a comprehensive bibliography of the works cited in the footnotes. In establishing the critical text, a comparative methodology was adopted by selecting three high-quality copies based on their historical priority, physical condition, and scholarly suitability. The fact that these manuscripts were transcribed during the author's lifetime (1156/1742) ensures they are among the closest extant examples to the original. Notably, the Süleymaniye manuscript, transcribed by the author's student Hafiz Ali Kemal and containing Hâdimî's personal marginalia (hashiya), served as the primary codex (asl). While the translation remains faithful to the original text, an exegetical method was employed, providing clarifying remarks in parentheses to enhance comprehension. To facilitate ease of reading, the Arabic text has been paragraphed, and vocalization (harakat) and punctuation have been applied to proper nouns, titles, and technical terms where necessary. The tahqiq process was completed by identifying the locations of Qur'anic verses, the documentation (takhrij) of hadiths, the identification of poetic sources, and the citation of scholarly opinions in footnotes. In Risâletü'l-Besmele, Hâdimî consulted nearly one hundred sources, drawing from various fields of Islamic sciences—particularly exegesis and Arabic linguistics—and subjected these views to critical scrutiny. His deliberate effort to avoid esoteric (batini) interpretations is a primary characteristic that grounds the work in a rigorous scholarly framework. Lighted by the data obtained in this research, the author supports the fact that the Basmala is an independent Qur'anic verse serving to separate the suras, utilizing nearly twenty narrations to prove this at the level of“thematic recurrence”(manawi tawatur). Hâdimî's synthesis of precise analytical scrutiny in the exoteric sciences (zahir) with spiritual depth (tasawwuf) allows him to position the Basmala as a central source of remembrance (dhikr) that must permeate all the subtle faculties (lata'if) of the human being. This approach confirms that the work is not merely a theoretical commentary but a practical key to spiritual gnosis (irfan). Indeed, according to the author, while the letter“ba”in the Basmala is semantically polysemous, it primarily carries the meanings of“attachment”(ilsak) and“seeking aid”(istiana). In this context, an individual who begins any legitimate activity with the Basmala is considered to have declared their seeking of God's help, their refuge in His power and grace, and their recognition of the Almighty as the sole ultimate authority.
Benzer Tezler
- Refîk-i Tarîk (Abdurrahîm Rahmî-i Erzurûmî) [İnceleme-metin-sözlük]
Refik-i Tarik (Abdürrahim Rahmî-i Erzurûmî) [Review-text-dictionary]
RUMEYSA GÜLGÜN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıOndokuz Mayıs ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMED İKBÂL GÜLER
- Buğday ekiminin mekanik esasları üzerinde bir araştırma
Başlık çevirisi yok
ADNAN DEĞİRMENCİOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
ZiraatEge ÜniversitesiTarımsal Mekanizasyon Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSMET ÖNAL
