Saçaklizâde'nin Risâletü Teshîli'l-ferâiz ve Risâletü Tafsîli Mesâili Zevi'lerhâm adlı eserlerinin ve şerhlerinin tahkikli analizi
Investigative analysis of Sachaklizâde's works named Risâlah Tashîli'l-Farâid and Risâlah Tafsîl Masâil Zavi'larhâm and commentaries of them
- Tez No: 1008620
- Danışmanlar: PROF. DR. ALİ RIZA GÜL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Arapça
- Üniversite: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Ferâiz ilmi, vefat eden kimsenin terekesinin, Kur'ân, Sünnet ve âlimlerin icmâında yer alan hükümlere uygun biçimde hak sahibi mirasçılar arasında paylaştırılmasını konu edinen ilim dalıdır. Kur'ân ve Sünnet'te beyan edilmiş olan en ayrıntılı şer'î ilimlerden biri kabul edilmektedir. Hz. Peygamber (s.a.v.) bu ilmin öğrenilmesini ve öğretilmesini teşvik etmiştir. Bundan hareketle, âlimler ferâiz ilmi alanında pek çok eser kaleme almışlardır. Bunlardan biri de Mahmud el-Kırşehirî'nin (hicrî 11–12. yüzyıllarda vefat etmiştir) el-Ferâizü'l-Mahmûdiyye adlı eseridir. Saçaklızâde (ö. 1150/1737) bu eseri beğenmiş, üzerine bir şerh yazmış ayrıca ona bazı ilavelerde bulunmuş ve eserdeki bazı kapalı noktaları açıklamıştır. Ashâbü'l-furûz meselelerini ele aldığı bu çalışmasına Teshîlü'l-ferâiz adını vermiştir. Daha sonra Tafsîlü mesâili zevî'l-erhâm adlı bir risale kaleme almış ve o dönemde ilim talebeleri arasında kabul görüp meşhur olmaları sebebiyle her birine müstakil birer şerh yazmıştır. Saçaklızâde'nin ferâiz ilmini açık ve sade bir dille, ilim talebelerinin hükümleri kolayca anlayıp kavramasını sağlayacak disiplinli bir öğretim yöntemiyle ele aldığı bu yazma eserini tahkik ederek Hz. Muhammed'in ferâiz ilmini öğrenme ve öğretme konusundaki emrine icabet etmek için bu konuyu seçtim. Bu çalışmada iki temel hedefim bulunmaktadır: Birincisi, bu yazma eser üzerinden tahkik alanındaki bilgi ve yetkinliğimi geliştirmek ve bu alanda uzmanlaşmak. İkincisi ise ferâiz ilmine dair bu kıymetli eseri bilimsel ölçütlerle gün yüzüne çıkararak araştırmacıların ve okuyucuların istifadesine sunmaktır. Bu çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Saçaklızâde'nin hayatı ve yaşadığı dönem; sosyal, ekonomik, siyasi ve ilmî yönleriyle ele alınmıştır. İkinci bölümde ise ferâiz ilmine dair ihtilaflı bazı meseleler karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Üçüncü bölüm ise yazma eserin tahkikine ayrılmıştır. Bu kapsamda metin, yazma eser tahkiki alanında kabul edilen yazım ve imla kurallarına göre kayda geçirilmiş; nüshalar karşılaştırılarak aralarındaki farklılıklar tespit edilmiştir. Ayrıca Kur'an ayetleri ve Hz. Peygamber'e ait hadisler tahrîc edilmiş, âlimlere ait görüşler birincil veya ikincil kaynaklardan tespit edilerek dipnot verilmiştir. Ayrıca garîb terimler açıklanmış ve şahıslar tanıtılmıştır. Çalışmada birçok yöntem benimsenmiştir. Bu çerçevede tümevarım yöntemi esas alınmış; metnin ana nüshadan hareketle tespiti ve aktarımı gerçekleştirilmiş ve üç nüsha ile karşılaştırılmıştır. Ayrıca tarihsel yöntem benimsenmiş; bu yöntemle Saçaklızâde'nin yaşadığı dönem incelenmiştir. Bunun yanı sıra, betimleyici-analitik yöntem kullanılmış; bu kapsamda yazma nüshaların sayfa düzenleri tasvir edilmiş, ihtilaflı meselelerde âlimlerin görüşleri ortaya konmuş ve bu görüşler analiz edilmiştir. Öte taraftan karşılaştırmalı yöntem benimsenmiş; bu kapsamda Saçaklızâde'nin görüşleri diğer âlimlerin görüşleriyle mukayese edilmiştir. Müellifin meseleleri ele alışında açık bir yöntem takip ettiği görülmektedir; zira konuları bölüm başlıkları hâlinde düzenleyerek fıkhî açıklama ile dilsel tahlili bir araya getirmiştir. Müellifin üslubuna genel olarak öğretici ve açıklayıcı bir nitelik hâkimdir.
Özet (Çeviri)
Ilm al-Faraid (the science of Islamic inheritance) is the discipline concerned with the lawful distribution of a deceased's estate among entitled heirs, according to the rulings established in the Quran, the Prophetic Sunnah, and scholarly consensus (ijma). It is regarded as one of the most precise branches of Islamic law, extensively addressed in the Quran and Sunnah, and emphasized by the Prophet (peace be upon him) for both learning and teaching. Consequently, scholars have authored numerous works on inheritance jurisprudence, among which al-Faraid al-Mahmûdiyya by Imam Mahmud al-Qirshahri (d. approx. 11th–12th century AH) gained prominence. Saçaklızâde / Sachaqli Zâdah (d. 1150/1737) appreciated this work, provided explanations, added further benefits, and clarified some of its complex points in his treatise titled Tashîlu'l-farâid, including issues pertaining to the heirs. He subsequently appended Tafseel masâil thawi'l-arhâm and authored independent commentaries for both works, reflecting their acceptance and popularity among students of knowledge at the time. The selection of this topic is inspired by the Prophetic injunction to learn and teach inheritance law, as embodied in the meticulous compilation of Sachaqli Zâdah's work, which presents inheritance knowledge in a clear, pedagogically sound manner accessible to students. This dissertation has two primary objectives: first, to enhance my proficiency in the methodology of textual verification (tahqiq) through engagement with this manuscript; and second, to produce a scholarly edition of the manuscript for academic dissemination, accompanied by a comprehensive study befitting its scientific value. The dissertation is divided into three main chapters. The first chapter provides a biographical and contextual study of Saçaklızâde, covering the social, economic, political, and intellectual milieu of his era. The second chapter presents a comparative analysis of selected disputed inheritance issues addressed by Sachaqli Zâdah. The third chapter constitutes the critical edition of the manuscript, prepared in accordance with the conventions of textual verification, including collation of extant copies, documentation of variant readings, citation of Quranic verses and Prophetic hadiths, referencing scholars' statements with their sources or intermediary authorities, explanation of uncommon terminology, and biographical notes on cited authorities. The methodology combines several approaches: the empirical (inductive) method, tracing the text from the original manuscript and comparing it with three other copies to document textual variants, supplemented by consultation of additional manuscripts for attributions cited by Saçaklızâde; the historical method, to contextualize the period in which he lived; the descriptive-analytical method, for cataloguing manuscript features and analyzing divergent scholarly opinions; and the comparative method, for contrasting Sachaqli Zâdah's positions with those of other jurists. The study demonstrates that Sajqli Zadeh addressed specific issues not mentioned in al-Farâid al-Mahmûdiyya or in al-Sirâjiya, employing a systematic and pedagogically-oriented approach. His style combines juridical exposition with linguistic analysis, characterized by the use of directive phrases such as“Alim ann”“Know that”to introduce rulings and establish legal principles. He employs causal expressions such as“lithubut”“due to the established fact of”to provide reasoned justification for rulings, and conditional constructions like“law mata”“if he dies”or“idha kana min warathatihi”“if he is among his heirs”consistent with the probabilistic nature of inheritance law. He cites the positions of Hanafi jurists with“indna”“according to us”, mentions other madhhabs explicitly by naming the imams, and highlights intra-madhhab differences where applicable.
Benzer Tezler
- Saçaklızâde'nin Risâletü't-Tenzîhât adlı eserinin tahkîki ve ilahiyat konularının tahlili
The critic of Sachaqlîzâda's“Risâletü't-Tenzîhât”and analisis of its theological subjects
KAMİL RUHİ ALBAYRAK
- Risaletü's-Sürur adlı eseri bağlamında Saçaklızâde'de Resulullah'ın ebeveyninin dinî durumu
The status of the Prophet's parents from a religious perspective in the book, Risaletü's-Sürur by Saçaklızâde
YAKUP AKTAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Eğitim ve ÖğretimNecmettin Erbakan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RAMAZAN ALTINTAŞ
- Hacı mahmûd efendi'nin Hidâyetü't-Tullâb Fi'n-Nutk Bi'd-Dâd Alâ Sebîli's-Savâb adlı eseri ile şerhinin tahkik ve tahlili
The critical edition and analysis of al-Hājjī Maḥmūd's work Hidāyat al-Tullāb fī al-Nuṭq Bi-al-Dād and its commentary
NUR NALAN ÖZDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Dinİzmir Katip Çelebi ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İHSAN SÜTŞURUP
- Saçaklızâde'nin eserleri ve Teshîlü'l-Ferâiz adlı eserin tahkiki
Saçaklizâde's practice of works and the edition of his work Tashîl al-Farâid
OSMAN MAGOMETOV
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. VECDİ AKYÜZ
- Saçaklızâde Mehmed Efendi'nin 'Risâle fi'l-ittilâi alâ ba'zi'd-desâisi'l-vâkıati fi'l-beyzâvî' adlı eseri -tahkik ve değerlendirme-
Başlık çevirisi yok
ALİ OSMAN UŞAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinKocaeli ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ÇİÇEK