Müfessiri yönlendiren faktörler ve tefsire etkileri (İbn Atıyye örneği)
Factors directing the mufassir and the effects on the tafsir ( the example of Ibn Atiyya)
- Tez No: 1000147
- Danışmanlar: PROF. DR. HARUN ÖĞMÜŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Necmettin Erbakan Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tefsir Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Endülüs coğrafyası, tarihsel süreçte İslâm kültür ve medeniyetinin gelişmesinde ilmî birikimin oluşması ve aktarılmasında önemli katkılar sunmuştur. Endülüs'te yetişen önemli müfessirlerden biri olan İbn Atıyye'nin, dönemindeki diğer ilim erbabının aksine ilim öğrenmek amacıyla Endülüs dışına seyahat etmediği bilinmektedir. Bu çalışmanın temel çıkış noktası, İbn Atıyye özelinde müfessirin yaşadığı coğrafya, aldığı eğitim, mensubu olduğu mezhep ve edindiği tecrübeler gibi faktörlerin âyetlerin yorumlanmasında onun düşünce ve yaklaşımını ne ölçüde etkilediğini tespit etmektir. Çalışmada, İbn Atıyye'nin ilmî kişiliğini şekillendiren tarihsel ve biyografik unsurlar ile müefessirin eseri el-Muharrerü'l-vecîz özelinde müfessiri etkileyen faktörler; mezhepsel, yöntemsel, siyasî ve coğrafî, bilimsel, sosyal ve kültürel olmak üzere beş ana başlık altında tasnif edilerek analiz edilmiştir. Araştırmanın bulgularına göre, İbn Atıyye'nin tefsirinde mensubu olduğu mezhebin itikadî ve fıkhî görüşlerinin belirleyici olduğu, özellikle Mu'tezile'ye yönelttiği eleştirilerin âyetlerin yorumuna doğrudan yansıdığı görülmüştür. Bunun yanı sıra yaşadığı dönemde Endülüs'te cereyan eden savaşlara bizzat katılmış olmasının, savaş ve cihad âyetlerinin yorumunda tecrübe temelli değerlendirmelere yer vermesine zemin hazırladığı tespit edilmiştir. Ayrıca dönemin ilmî verilerinden istifade etmesi, başvurduğu rivayet kaynakları, Arap diline vukûfiyeti, kişisel tecrübeleri ve işârî-bâtınî yorumlara karşı sergilediği tutumun, onun tefsir anlayışını şekillendiren temel unsurlar arasında yer aldığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu çalışma, nitel araştırma yöntemleri ve karşılaştırmalı okuma yaklaşımı çerçevesinde müfessiri yönlendiren faktörleri sistematik bir biçimde ele almaktadır. Bu yönüyle çalışma, söz konusu unsurların tefsire yansımalarını ortaya koyması bakımından, İbn Atıyye ve tefsiri üzerine yapılan mevcut çalışmalardan hem metodolojik yaklaşımı hem de benimsediği perspektif itibarıyla ayrışmaktadır.
Özet (Çeviri)
The geography of al-Andalus played a pivotal role in the formation, consolidation, and transmission of scholarly knowledge throughout the historical development of Islamic culture and civilization. Ibn Atiyya, one of the most prominent Qurʾânic exegetes nurtured within the Andalusian intellectual milieu, is distinguished by the fact that -unlike many of his contemporaries- he did not undertake scholarly travel beyond al-Andalus in pursuit of knowledge. This study takes as its point of departure an inquiry into the extent to which factors such as the exegete's geographical environment, educational formation, doctrinal affiliation, and lived experiences shaped his intellectual outlook and methodological approach to Qurʾânic interpretation, with particular reference to Ibn Atiyya. In this study, the historical and biographical elements that shaped the scholarly personality of Ibn Atiyya, as well as the factors influencing the exegete in relation to his work al-Muharrar al-wajiz, are classified and analyzed under five main categories: sectarian, methodological, political and geographical, scientific, and socio-cultural. The findings indicate that Ibn Atiyya's exegesis is markedly informed by the doctrinal and jurisprudential positions of the school to which he adhered, while his sustained critiques -especially those directed against Muʿtazilî theological positions- are demonstrably reflected in his interpretive engagement with Qurʾânic verses. Moreover, the study demonstrates that Ibn Atiyya's direct participation in the military conflicts of his time in al-Andalus provided a concrete experiential framework that shaped his interpretations of verses pertaining to warfare and jihâd. It further concludes that his engagement with the prevailing scholarly knowledge of his era, his selective use of transmitted sources, his command of the Arabic language, his personal experiences, and his principled resistance to symbolic and esoteric modes of interpretation constitute fundamental elements in the formation of his exegetical outlook. This study systematically examines the factors that guide the exegete within the framework of qualitative research methods and a comparative reading approach. In this respect, it differs from existing studies on Ibn Atiyya and his tafsir both in terms of its methodological approach and the perspective it adopts, by revealing how these factors are reflected in exegetical interpretation.
Benzer Tezler
- حاشية ده ده عمر روشني ضياء الدين الآيديني (ت:892هـ) على تفسير البيضاوي من سورة الفرقان إلى سورة القصص(دراسةً وتحقيقاً)
Dede Ömer Ruşni Ziyäuddin el-Aydini' nin Hâşiye Alâ Tefsiri'I-Beydâvi isimli eserinin tahkik ve analizi (Furkan ile Ankebut suresi arası)
NASEER MUSTAFA ABDULKAREEM ABDULKAREEM
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ KUTAIBA FARHAT
- Tasavvufî ve Şiî tefsir ekseninde Letâifu'l İşârât ve el-Mîzân tefsirlerinin mukayesesi
Comparison of Letaif al-Isharat and al-Mizan commentaries in terms of sufi and Shia tafsir
RECEP ATAV
Doktora
Türkçe
2025
DinErciyes ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERDOĞAN PAZARBAŞI
- Dil bilimleri ahkam ayetlerinin tefsirine etkisi: Namaz örneği
Linguistic guidance in the exegesis of rulings verses– Prayer as a model
ABDUL KHALEK AL DERSHAWI
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinAğrı İbrahim Çeçen ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MÜCAHİT ELHUT
- Kurtûbî tefsirin tefsir-sosyal hayat ilişkisi –bakara suresi örneği-
The relaiton between interpretation and social life in Qurtubi's i̇nterpretation a case study of surah al-Bakara
MURAT BAHAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
DinYalova ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. SALİM SANCAKLI
- أسباب النزول وأثرها في معنى الآية: دراسة تحليلية في جزء عم
Nüzul sebebı rıvayetlerının âyetın anlamına etkısı: amme cüzü üzerıne bır çalışma
MOHAMAD ALDAHER
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinBilecik Şeyh Edebali ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ VEDAT YETKİN