Köktürk Türkçesinden Çağatay Türkçesine atasözleri, özdeyiş ve kalıp ifadelerin morfolojik ve semantik özellikleri
Morphological and semantic features of proverbs, sayings and fixed expressions from Köktürk Turkıc to Chagatai Turkic
- Tez No: 999884
- Danışmanlar: PROF. DR. FİKRET TURAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Dilbilim, Turkish Language and Literature, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bir dilin söz varlığı, sözlüksel birimler ve kalıplaşmış birimlerden oluşmaktadır. İki ya da daha çok kelimenin anlam kaymasına uğrayarak ilk anlamlarından farklı bir biçimde kaynaşıp kalıplaşması, kalıplaşma; bütün sözlerin kendi bağımsız anlamlarından uzaklaşması sonucunda oluşan bağımsız söz ya da söz öbekleri kalıp ifade olarak adlandırılır. Kalıp ifadeler, dil kullanımı öncesinde mevcut birimlerdir. Tek bir söz gibi bütündürler ve ortak bir anlamın ifadesine hizmet ederler. Bu teze dâhil edilen kalıp ifadeler ikileme, deyim, atasözü, özdeyiş ve ilişki sözleridir. Köktürk Türkçesi, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi, Çağatay Türkçesiyle yazılmış manzum ve mensur türde eserlerden derlenen kalıp ifadelerin tespit edilip tanıklarıyla kaydedilmesi ile bu yapıların morfolojik ve semantik açıdan incelenmesi bu tezin konusunu oluşturmaktadır. Bahsi geçen dönem ve bu dönemlere ait eserlerde yer alan kalıp ifadeleri aynı çalışmada bir araya getirerek morfolojik ve semantik olarak kapsamlı şekilde inceleyen geniş ölçekte bir çalışma henüz yapılmamıştır. Kalıp ifadelerin derlendiği eserler: Altun Yaruk, Atabetü'l-Hakâyık, Babürnâme, Codex Cumanicus, Çihil Hadis, Dîvânu Lügâti't-Türk, Gülistân Tercümesi, Hâlât-ı Pehlevân Muhammed, Hamsetü'l-Mütehayyirîn, Hayretü'l Ebrâr, Kısâsü'l Enbiyâ, Kitâb-ı Mecâlisü'n-Nefâyis, Kitâb-ı Münşeât, Kitâb-ı Sîrâcüʿl Müslimîn, Kitâb-ı Tevârih-i Mülûk-ı Acem, Kutadgu Bilig, Mîzânu'l-Evzân, Muhâkemetü'l-Lugateyn, Münacât, Nazmü'l-Cevâhir, Nehcü'l-Ferâdis, Orhon Yazıtları, Prens Kalyāṇaṃkara ve Pāpaṃkara Hikâyesi, Târih-i Enbiyâ ve Hükemâ'dır. Giriş bölümünde tezin konu ve kapsamı, amacı ve araştırma yöntemi ayrıntılı şekilde ele alındıktan sonra taranan yirmi yedi kaynak eser ve tezde kullanılan otuz dört çalışma dönem sırasına uygun olarak sıralanarak bilgi verilmiştir. Kalıp İfadeler bölümünde tezde konu edilen ikileme, deyim, atasözü, ödeyiş ve ilişki sözlerinin geçmişte kullanılmış ve bugün hâlâ kullanılmakta olan terimleri ve araştırmacıların bu türler üzerine yapmış oldukları tanımlar sıralanmıştır. Ele alınan beş kalıp ifade türü üzerine yapılmış, temel kabul edilebilecek çalışmalar esas alınarak araştırmacıların görüşleri derlenmiş ve nitelikleri belirlenmiştir. Her bir kalıp ifade türü için yapılmış çalışmalar kısaca tanıtılmış ve referans alınabilecek çalışmalar için bir bibliyografya verilmiştir. Morfolojik ve Semantik İnceleme bölümünde derlenen söz, sözcük öbeği veya cümle biçimindeki kalıp ifadeleri oluşturan unsurların asıl ve bağlı biçim birimlerini, bağlı biçim birimlerin anlam ve görevlerini, türetme ve çekim özellikleri ile söz konusu kalıp ifadelerin mevcut anlam yapıları ve tarihî devirler içinde meydana gelen anlamsal değişimlerini tespit edilen tanıklarıyla bir arada gösterilerek morfolojik ve semantik olarak incelenmiştir. Kalıp İfadelerin Tanıklı Sözlüğü bölümünde, Türk dilinin tarihî dönemlerinden seçilmiş kaynak eserlerden yapılan taramalarda tespit edilen kalıp ifadelerin anlam / anlamları ile birlikte en az bir en fazla üç tanık gösterildikten sonra başka kaynaklarda geçiyorsa yeri gösterilerek mümkün olduğunca farklı ve çeşitli örnek gösterilmeye gayret edilmiştir. Kalıp İfadelerin Sıklık Analizi bölümünde, oluşturulan on beş farklı sıklık analizi grafiği ile derlenen kalıp ifadelerin kullanım sıklıkları gösterilmiş; kalıp ifadenin içinde yer aldığı eser, dönem ve diğer tarihî dönemler içindeki yeri tespit edilmiştir. Sonuç bölümünde tezin tamamında her bir kalıp ifade üzerine yapılmış incelemeler sonucu elde edilen veriler maddeler hâlinde sıralandıktan sonra taranan metinlerden derlenen kalıp ifadeler, kalıp ifadelerin içinde yer aldığı eserler ve tarihî dönemlerle ilgili genel bir değerlendirme yapılmıştır.
Özet (Çeviri)
The lexical inventory of a language consists of lexical units and fixed expressions. The fusion of two or more words, undergoing a shift in meaning to form a fixed expression distinct from their original meanings, is called formulaicity; independent words or word clusters formed as a result of all words deviating from their independent meanings are called fixed expression. Fixed expressions are units that exist prior to language use. They are whole, like a single word, and serve to express a common meaning. The fixed expressions included in this thesis are hendiadyoins, idioms, proverbs, sayings, and formulaic expressions. The subject of this thesis is the identification and recording of fixed expressions compiled from textss written in Köktürk Turkic, Old Uighur Turkic, Karakhanid Turkic, Khwarezm Turkic, Kipchak Turkic, and Chagatai Turkic, in both verse and prose, and the morphological and semantic analysis of these structures. No large-scale study has yet been conducted that brings together the fixed expressions found in the aforementioned period and the texts belonging to these periods and examines them comprehensively from a morphological and semantic perspective. Texts from which fixed expressions were compiled: Altun Yaruk, Atabetü'l-Hakâyık, Babürnâme, Codex Cumanicus, Çihil Hadis, Dîvânu Lügâti't-Türk, Gülistân Tercümesi, Hâlât-ı Pehlevân Muhammed, Hamsetü'l-Mütehayyirîn, Hayretü'l Ebrâr, Kısâsü'l Enbiyâ, Kitâb-ı Mecâlisü'n-Nefâyis, Kitâb-ı Münşeât, Kitâb-ı Sîrâcüʿl Müslimîn, Kitâb-ı Tevârih-i Mülûk-ı Acem, Kutadgu Bilig, Mîzânu'l-Evzân, Muhâkemetü'l-Lugateyn, Münacât, Nazmü'l-Cevâhir, Nehcü'l-Ferâdis, Orkhon Inscriptions, The Story of Princes Kalyanamkara and Papamkara, Târih-i Enbiyâ ve Hükemâ. After the Introduction section, which details the thesis's subject and scope, purpose, and research method, the twenty-seven source texts and thirty-four studies used in the thesis are listed in chronological order. In the Fixed Expressions section, the terms used in the past and still in use today for the hendiadyoins, idioms, proverbs, sayings, and formulaic expressions discussed in the thesis are listed, along with the definitions given by researchers on these types. The opinions of researchers have been compiled and their characteristics determined based on fundamental studies conducted on the five types of fixed expressions examined. Studies conducted on each type of fixed expressions are briefly introduced, and a bibliography is provided for reference. In the Morphological and Semantic Analysis section, the word, phrase or sentence-like fixed expressions are examined morphologically and semantically by presenting the main and dependent morphological units that constitute them, the meanings and functions of the dependent morphological units, their derivation and inflectional characteristics, and the current meaning structures of the fixed expressions in question, together with the attested examples of their semantic changes over historical periods. In the section Dictionary of Fixed Expressions with Evidence, at least one and up to three examples of the meaning(s) of fixed expressions identified in scans of selected source works from historical periods of the Turkish language are presented. If they appear in other sources, their location is indicated, and an effort is made to present as many different and varied examples as possible. In the Frequency Analysis of Fixed Expression section, fifteen different frequency analysis graphs were created to show the frequency of use of the collected fixed expressions; the texts in which the fixed expression appears, the period, and its place within other historical periods were identified. In the Conclusion section, after the data obtained from the analysis of each fixed expression throughout the thesis was listed in bullet points, a general assessment was made of the fixed expressions compiled from the scanned texts, the texts in which the fixed expressions appear, and the historical periods.
Benzer Tezler
- Özbek Türkçesinin leksikolojisi
Başlık çevirisi yok
SELAHİTTİN TOLKUN
Yüksek Lisans
Türkçe
1994
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiEski Türk Dili Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURİ YÜCE
- Tarihî Türk yazı dillerinde alet isimleri
Tool names in historical Turkish written languages
GÖKBERK ONARAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Türk Dili ve EdebiyatıMardin Artuklu ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SERDAL KARA
- Harezm Türkçesinde fiil
Verbs in Kharezm Turkish
FUNDA TOPRAK
Doktora
Türkçe
2002
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ.DR. AYSU ATA
- 11-17. yüzyıl Orta Asya Türkçesinin söz varlığı
Vocabulary of 11-17th century central Asian Turkic
CEYDA ÖZCAN DEVREZ
Doktora
Türkçe
2019
Türk Dili ve EdebiyatıYıldız Teknik ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ÖLMEZ
- Tarihî Doğu Türkçesiyle yazılan metinlerde isim yapım eklerinin morfofonolojisi
Morphophonology of noun-deriving suffixes in texts written in historical Eastern Turkic
NESLİHAN ALTURAN
Doktora
Türkçe
2026
Türk Dili ve EdebiyatıDüzce ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET HAZAR