Hermenötik ve tefsir çerçevesinde niyet ve niyetselcilik
Intention and intentionalism in hermeneutics and tafsir
- Tez No: 999661
- Danışmanlar: PROF. DR. ŞEVKET KOTAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Hermenötik, İlâhî Niyet, Hakikat, Anlam, Yorum, Hermeneutics, Divine Intention, Truth, Meaning, Interpretation
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Anlam ve niyet merkezli bu çalışma İslam ve Batı geleneğinde bulunan yorum teorilerini, okuma-görme biçimlerini ve yaklaşımlarını konu edinmiş; hermenötiğin tefsire sunduğu imkânlar ile tefsirin hermenötik yaklaşımlar karşısındaki özgün konumunu analitik bir çerçevede belirginleştirmiştir. Çalışmamızda anlamın nerede bulunduğu, niyetin nasıl tespit edileceği bağlamında metin, yorum ve okur arasındaki ilişki sorgulanmış, anlama hadisesinin nasıl gerçekleştiği irdelenmiş, doğru anlamın tayininde belirleyici olan ilkenin ne olduğu problematik hâle getirilmiştir. Bu bağlamda birinci bölümde felsefi ve niyetselci hermenötik ele alınmış; anlam ile ilişkili olarak hakikat iddialarının doğruluğu, geçerliliği, hakikatin nasıl elde edileceği ve yöntemle ilişkisi irdelenmiştir. İkinci bölümde İslam yorum geleneğinde ilâhî niyetle ilişkili kavramların mahiyeti ve nasıl ifade edildiği, müfessirlerin yaklaşımı ve tefsir çeşitleri çerçevesinde incelenmiştir. Başlangıç noktalarının ve ilâhî niyeti aradıkları zeminin farklı olması nedeniyle ilâhî niyet tasavvurlarının da değiştiği görülmüştür. Üçüncü bölümde Hz. Peygamber ve sahabenin ilâhî niyete yaklaşımı incelenmiş, onların vakıadan âyete gittikleri, her bir yeni hadisede ilâhî niyetin tezahürleri ile yüzleştikleri görülmüştür. Geleneğimizde kasd-ı mütekellim, makāsıdü'ş-şerîa ve murâd-ı ilâhî olarak ifade edilen kavramlar ilâhî niyetin tespiti için geliştirilmiş ve her biri farklı bir perspektiften ilâhî niyet araştırması yapmıştır. Âlimlerin ilâhî niyeti belirlemeye yönelik anlam teorileri değerlendirilmiş; epistemolojik yaklaşımların belirgin biçimde öne çıktığı, ontolojik yönelimlerin ise sınırlı kaldığı tespit edilmiştir. Böylece Kur'ân'ın anlamının ve ilâhî niyetin, bir kere elde edilerek açığa çıkarılan ve anlamı tüketilen bir nesne olmadığı anlaşılmıştır. Dolayısıyla anlamın tek bir yöntemle sabitlenemeyeceği vurgulanmış; anlama hadisesinde epistemolojik ve ontolojik yaklaşımın birlikte düşünülmesi, hermenötik bilincin buna eşlik etmesi gerektiği belirtilmiştir.
Özet (Çeviri)
This meaning- and intention-centered study examines interpretive theories, modes of reading/seeing, and approaches found in both Islamic and Western traditions; within an analytical framework, it clarifies the possibilities hermeneutics offers to Qur'anic exegesis as well as the distinctive position of tafsīr vis-à-vis hermeneutic approaches. The study interrogates the relationship between text, interpretation, and reader with respect to where meaning resides and how intention can be identified; it explores how the act of understanding occurs and problematizes the principle that is decisive in determining correct meaning. In this context, the first chapter addresses philosophical and intentionalist hermeneutics, examining-through their relation to meaning-the accuracy and validity of truth claims, how truth is obtained, and its relationship to method. The second chapter investigates, within the framework of exegetical approaches and types of tafsīr, the nature of concepts related to divine intention in the Islamic interpretive tradition and how these concepts are articulated, as well as the approaches of exegetes. It is observed that differing points of departure and differing grounds on which divine intention is sought lead to varying conceptions of divine intention. In the third chapter, the Prophet and his Companions' approach to divine intention is examined, showing that they moved from concrete events to the verse and encountered manifestations of divine intention in each new situation. Concepts such as qaṣd al-mutakallim, maqāṣid al-sharīʿa, and divine intent were developed in the Islamic tradition to identify divine intention, each offering a different perspective. Scholarly theories on determining divine intention are evaluated, revealing that epistemological approaches predominate, while ontological orientations remain limited. Accordingly, Qur'anic meaning and divine intention are not fixed or exhausted once and for all; rather, understanding requires combining epistemological and ontological approaches within a hermeneutic awareness, beyond any single method.
Benzer Tezler
- Kur'an yorumu ve nesnellik: İsmetü'l enbiyâ ile ilgili ayetlerin hermenötik analizi
Quranic interpretation and objectivity: A hermeneutic analysis of the verses related to the infallibility (isma) of the prophets
RUKİYE HACIBEKTAŞOĞLU
- A Framework for understanding“modernism”in architecture, and architecture as a field of knowledge
Başlık çevirisi yok
EMEL AKÖZER
- Heinrich Böll'ün bir kısa öyküsünün metodik ve didaktik açıdan incelenmesi
Başlık çevirisi yok
MELİK BÜLBÜL
- Fissür koruyucu materyallerin amalgam dolgularda oluşan marginal aralığın giderilmesi amacıyla kullanımı üzerine in vivo ve in vitro incelemeler
Başlık çevirisi yok
BERNA TARIM
Doktora
Türkçe
1990
Diş Hekimliğiİstanbul ÜniversitesiDiş Hastalıkları ve Tedavisi Ana Bilim Dalı
PROF.DR. FATMA KORAY
