Lider üye etkileşiminin bilgi uçurma davranışına etkisinde bireysel ve örgütsel faktörlerin rolleri
The roles of individual and organizational factors in the effect of leader member exchange on whistleblowing behavior
- Tez No: 997296
- Danışmanlar: PROF. DR. H. NEJAT BASIM
- Tez Türü: Doktora
- Konular: İşletme, Business Administration
- Anahtar Kelimeler: Lider Üye Etkileşimi, Bilgi Uçurma Davranışı, Örgütsel Bağlılık, Etik İklim, Mesleki Öz Yeterlilik, Leader Member Exchange, Whistleblowing Behavior, Organizational Commitment, Ethical Climate, Professional Self-Efficacy
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Başkent Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İşletme Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İşletme Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmanın amacı, lider üye etkileşiminin (LÜE) çalışanların bilgi uçurma davranışları üzerindeki etkisini ve bu ilişkide örgütsel bağlılık, etik iklim ve mesleki öz yeterlilik değişkenlerinin rolünü örgütsel davranış literatürü çerçevesinde incelemektir. Günümüz örgütlerinde etik dışı uygulamalar, usulsüzlükler ve örgütsel işleyişi olumsuz etkileyen davranışların ortaya çıkarılmasında bilgi uçurma kritik bir mekanizma olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, çalışanların etik sorunları hangi kanallar üzerinden dile getirdiğini ve hangi koşullarda pasif kalmayı tercih ettiğini açıklayan bütüncül modellere duyulan ihtiyaç artmaktadır. Araştırmada bilgi uçurma davranışı; içsel bilgi uçurma, dışsal bilgi uçurma ve harekete geçmeme biçimlerinde ele alınmıştır. Araştırma, kamu ve özel sektörde farklı sektörlerde çalışan beyaz yakalılar üzerinde gerçekleştirilmiştir. Veri toplama sürecinde kolayda örnekleme yöntemi kullanılmış; gönüllü katılımcılardan elde edilen verilerden yapılan ön değerlendirmeler sonucunda analizler 460 katılımcının verileri üzerinden yürütülmüştür. Araştırma bulguları belirli ve sınırları net bir evrene genelleme iddiası taşımamakta; örneklem bağlamında değerlendirilmiştir. Nicel araştırma deseni benimsenmiş; doğrulayıcı faktör analizi ve güvenilirlik analizlerinin ardından hipotezler regresyon temelli analizlerle test edilmiştir. Ölçüm modelinde örgütsel bağlılık, değişkenler arası yüksek ilişkisellik dikkate alınarak Duygusal–Normatif Bağlılık ve Devam Bağlılığı biçiminde iki boyutta ele alınmıştır. Etik iklim değişkeni alt boyutları düzeyinde değerlendirilmiş; mesleki öz yeterlilik ise modelde düzenleyici değişken olarak test edilmiştir. Analizler, lider üye etkileşiminin bilgi uçurma davranışının türlerine göre farklılaştığını göstermektedir. Bulgular, lider–üye etkileşiminin içsel bilgi uçurma davranışı üzerinde destekleyici bir role sahip olduğunu; dışsal bilgi uçurma davranışı ile ilişkisinin ise kanal tercihleri bağlamında farklı bir örüntü sergilediğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık lider–üye etkileşiminin harekete geçmeme davranışı üzerinde anlamlı bir etkisinin bulunmaması, pasif kalma kararının lider ilişkilerinin ötesinde, daha geniş örgütsel ve bağlamsal etmenlerle ilişkili olabileceğine işaret etmektedir. Aracılık analizleri, örgütsel bağlılığın tekil ve homojen bir mekanizma olarak değil, boyuta özgü ve sınırlı biçimde işleyen bir süreç olabileceğini göstermektedir. Düzenleyicilik analizleri ise etik iklimin tüm boyutlarının aynı şekilde işlemediğini; belirli alt boyutların belirli ilişki örüntülerinde seçici bir rol üstlenebildiğini ortaya koymaktadır. Mesleki öz yeterlilik değişkeninin ise modelde beklenen yönde bir düzenleyicilik etkisi göstermediği görülmüştür. Genel olarak araştırma, bilgi uçurma davranışının tek bir değişkenle açıklanamayacak kadar çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu; lider–üye etkileşimi, örgütsel bağlılığın psikolojik içeriği ve etik iklimin bağlamsal özelliklerinin birlikte ele alınmasının daha açıklayıcı bir çerçeve sunduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, kuramsal düzeyde bilgi uçurma davranışını kanal tercihleri ve pasif kalma boyutunu içerecek biçimde ayrıştırarak ele almasıyla literatüre katkı sunmakta; uygulama açısından ise örgütlerde güven temelli liderlik pratikleri, etkili iç bildirim mekanizmaları ve etik iklimin yapılandırılmasına yönelik öneriler için bir tartışma zemini sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
The primary aim of this study is to examine the effect of Leader Member Exchange (LMX) on employees' whistleblowing behaviors and to investigate the roles of organizational commitment, ethical climate, and professional self-efficacy within this relationship in the framework of organizational behavior literature. In contemporary organizations, whistleblowing is regarded as a critical mechanism for revealing unethical practices, misconduct, and behaviors that negatively affect organizational functioning. In this context, there is an increasing need for comprehensive models that explain through which channels employees report ethical concerns and under what conditions they prefer to remain inactive. In this study, whistleblowing behavior is conceptualized in three forms: internal whistleblowing, external whistleblowing, and inaction. The research was conducted with white-collar employees working in different sectors across both public and private organizations. Convenience sampling was employed, and after preliminary screening procedures, analyses were carried out using data obtained from 460 participants. The findings do not aim to generalize to a clearly bounded population; rather, they are interpreted within the context of the research sample. A quantitative research design was adopted. Following confirmatory factor analysis and reliability analyses, hypotheses were tested using regression-based analytical techniques. In the measurement model, organizational commitment was operationalized as a two-dimensional construct—Affective–Normative Commitment and Continuance Commitment—considering the high interrelations among the sub-dimensions. Ethical climate was examined at the sub-dimension level, and professional self-efficacy was tested as a moderating variable in the model. The findings indicate that the impact of Leader–Member Exchange differs according to the type of whistleblowing behavior. LMX demonstrates a supportive role in internal whistleblowing, while its association with external whistleblowing reflects a differentiated pattern in terms of channel preference. The absence of a significant effect of LMX on inaction suggests that remaining passive may be shaped by broader organizational and contextual factors beyond leader–member relationships. Mediation analyses reveal that organizational commitment does not function as a single, homogeneous mechanism; rather, its role appears to be dimension-specific and limited. Moderation analyses show that ethical climate does not operate uniformly across all dimensions; instead, certain sub-dimensions exhibit selective moderating effects within specific relational patterns. Professional self-efficacy, however, did not demonstrate the expected moderating effect within the model. Overall, the study demonstrates that whistleblowing behavior is a multi-layered phenomenon that cannot be adequately explained by a single variable. Considering Leader–Member Exchange, the psychological content of organizational commitment, and the contextual characteristics of ethical climate together provides a more comprehensive explanatory framework. The study contributes to the literature by conceptualizing whistleblowing in terms of channel differentiation and inaction, and offers practical implications for developing trust-based leadership practices, effective internal reporting mechanisms, and structured ethical climates within organizations.
Benzer Tezler
- Lider üye etkileşiminin çalışanların faydalı bilgi edinme isteğine etkisinde hiyerarşi kültürünün ve sektör tecrübesinin rolü
The role of hierarchy culture and industry tenure in the effect of leader-member exchange on employees' desire for useful information
GÖKHAN GÜNEY
Doktora
Türkçe
2025
Savunma ve Savunma TeknolojileriMilli Savunma ÜniversitesiSavunma Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA BEKMEZCİ
- Lider üye etkileşiminin çalışanların bilgi paylaşımı davranışına etkisinde çalışan kıskançlığının aracı rekabetçi tutumun düzenleyici rolü
The mediating role of employee jealousy and moderating role of trait competitiveness in the effect of leader member exchange on employees' knowledge sharing behavior
ZEYNEP KARAKAVAK
- Sağlık çalışanlarında örgütsel bilgi paylaşımının örgütsel körlüğe etkisinde lider-üye etkileşiminin aracı rolü; Bir zincir hastane örneği
The mediator role of leader-member exchange in the effect of organizational knowledge sharing on organizational blindness in healthcare professionals; A chain hospital example
ZUHAL YETİM
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Sağlık Yönetimiİstanbul Aydın ÜniversitesiSağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUSTAFA METE
- Lider-üye etkileşiminin belirlenmesi: Üniversite çalışanları üzerine bir çalışma
Determining leader-members interaction: A study on university employees
UĞUR ÖNAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
İşletmeMersin Üniversitesiİşletme Bilgi Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. UFUK ORHAN
- Lider üye etkileşiminin yöneticiye güven ve iş tatmini üzerine etkisinin araştırılması: Öğretmenler üzerine bir araştırma
The effects of the leader and member interaction in terms of reliance between management/supervision and work satisfaction in teacher
MEHMET ŞÜKRÜ BULUT
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
Eğitim ve ÖğretimYeditepe ÜniversitesiEğitim Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HALİL EKŞİ