Büyük endüstriyel kazaların önlenmesi yönetmeliği kapsamında hazop gerekliliğinin analizi ve uygulaması
Analysis and implementation of the necessity of hazop within the scope of the regulation on the prevention of major industrial accidents
- Tez No: 995235
- Danışmanlar: PROF. DR. AHMET KÜRŞAD TÜRKER, PROF. DR. İBRAHİM UZUN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği, Industrial and Industrial Engineering
- Anahtar Kelimeler: Proses Güvenliği, HAZOP (IEC 61882), BEKÖP Yönetmeliği, Uzman Sistemler, HAZOP Gereklilik Analizi, Petrol Dolum Tesisi, Process Safety, HAZOP (IEC 61882), Major Accident Prevention Regulation, Expert Systems, HAZOP Requirement Analysis, Oil Loading Terminal
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kırıkkale Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Endüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Endüstri Mühendisliği Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Büyük endüstriyel kaza potansiyeline sahip tesislerde proses güvenliği analizleri, yalnızca teknik bir gereklilik değil; aynı zamanda mevzuat tarafından belirlenmiş bağlayıcı yükümlülüklerdir. Ancak uygulamada, bu analizlerin hangi tesisler için, hangi kapsamda ve hangi yöntemlerle gerçekleştirilmesi gerektiği çoğu zaman uzman görüşüne dayalı, örtük ve sistematik olmayan kararlarla belirlenmektedir. Bu durum, risk analizlerinin gereğinden fazla veya yetersiz biçimde uygulanmasına ve karar süreçlerinin izlenebilirliğinin azalmasına yol açabilmektedir. Bu çalışmada, proses güvenliği analizlerinin gerekliliğini mevzuat temelli, sistematik ve açıklanabilir bir karar yapısı içerisinde değerlendiren bütüncül bir yaklaşım geliştirilmiştir. Çalışma kapsamında, öncelikle HAZOP analizinin uygulanabileceği temsili bir petrol dolum tesisi sanal ortamda tasarlanmış; tesis yerleşimi, ürün bazlı zonlama, tank gruplaması ve emniyet mesafeleri ilgili teknik standartlar ve mevzuat hükümleri doğrultusunda oluşturulmuştur. Gerçek endüstriyel tesislerde HAZOP gibi ayrıntılı analizlerin güvenlik ve gizlilik gerekçeleriyle sınırlı olması nedeniyle, analizler temsili bir tesis üzerinden yürütülmüştür. Çalışmanın ikinci aşamasında, HAZOP analizinin rolü ve sınırları ele alınmış; yöntemin insan merkezli yapısı nedeniyle tamamen otomatikleştirilemeyeceği ortaya konulmuştur. Bu doğrultuda HAZOP, bu çalışmada analizi gerçekleştiren bir araç olarak değil; mevzuat tarafından gerekli görülen durumlarda devreye alınması gereken kritik bir proses güvenliği analizi olarak konumlandırılmıştır. Üçüncü aşamada ise, C# programlama dili kullanılarak geliştirilen kural tabanlı bir uzman sistem aracılığıyla tesisin mevzuat kapsamı, istisna durumu ve seviye belirleme süreci analiz edilmiştir. Geliştirilen uzman sistem, deterministik mevzuat kuralları üzerinden çalışarak HAZOP analizinin gerekliliğini ve kapsamını sistematik biçimde belirlemekte; karar gerekçelerini izlenebilir ve açıklanabilir biçimde raporlamaktadır. Elde edilen sonuçlar, proses güvenliği analizlerinin rastgele veya alışkanlığa dayalı biçimde değil; mevzuat temelli, hedefli ve gerekçeli bir karar süreci içerisinde ele alınmasının hem akademik hem de endüstriyel açıdan daha tutarlı bir yaklaşım sunduğunu göstermektedir. Bu çalışma, tesis tasarımı, proses güvenliği analizi ve yazılım tabanlı karar destek sistemlerini bütünleşik biçimde ele alarak literatüre sistematik ve ölçeklenebilir bir katkı sunmaktadır. Bu çalışmanın sonunda, HAZOP analizinin her tesis için otomatik bir zorunluluk olmadığı, aksine mevzuat temelli, açıklanabilir ve sistematik bir karar süreciyle hangi tesislerde ve hangi kapsamda uygulanması gerektiğinin belirlenebileceği gösterilmiştir.
Özet (Çeviri)
Process safety analyses in facilities with major industrial accident potential are not only technical requirements but also binding obligations defined by regulations. However, in practice, decisions regarding which facilities require such analyses, the appropriate scope, and the methods to be applied are often based on expert judgment and implicit assumptions rather than systematic and transparent decision processes. This situation may lead to either excessive or insufficient application of risk analyses and reduces the traceability of safety-related decisions. In this study, a comprehensive approach is developed to evaluate the necessity of process safety analyses within a regulation-based, systematic, and explainable decision framework. First, a representative petroleum filling terminal was designed in a virtual environment to provide a suitable basis for the application of HAZOP analysis. The facility layout was established in accordance with relevant technical standards and regulatory requirements, considering product-based zoning, tank grouping, and safety distances. Due to safety and confidentiality constraints that limit access to real industrial facilities for detailed HAZOP studies, analyses were conducted on a representative facility design. In the second stage of the study, the role and limitations of HAZOP analysis were examined, and it was demonstrated that the methodology cannot be fully automated due to its inherently human-centered nature. Accordingly, HAZOP was positioned not as an automated analysis tool but as a critical process safety method that should be initiated only when required by regulatory conditions. In the third stage, a rule-based expert system developed using the C# programming language was employed to assess the regulatory scope, exemption status, and tier classification of the facility. The developed expert system operates based on deterministic regulatory rules, systematically determining the necessity and scope of HAZOP analysis while providing traceable and explainable decision justifications. The results indicate that addressing process safety analyses within a regulation-driven, targeted, and justified decision process—rather than through routine or experience-based practices—offers a more consistent and robust approach for both academic research and industrial applications. This study contributes to the literature by integrating facility design, process safety analysis, and software-based decision support systems into a systematic and scalable framework. At the end of this study, it has been demonstrated that HAZOP analysis is not an automatic requirement for every facility; rather, it can be determined—through a regulation-based, explainable, and systematic decision process—which facilities require HAZOP analysis and to what extent it should be applied.
Benzer Tezler
- An investigation on risk analysis methods to be used for the prevention of major industrial accidents
Büyük endüstriyel kazaların önlenmesi için kullanılan risk analiz yöntemleri üzerine bir inceleme
ASADULLA KHALILOV
Yüksek Lisans
İngilizce
2015
Kimya Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiKimya Mühendisliği Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. HİKMET İSKENDER
- Büyük bir endüstriyel kaza durumu için yeni bir güvenlik analizi geliştirilerek çevresel etki değerlendirilmesi
Environmental impact assessment by developing a new safety analysis for a major industrial accident
NURİ BİNGÖL
Doktora
Türkçe
2019
Kazalarİstanbul Ticaret Üniversitesiİş Sağlığı ve Güvenliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSMAİL EKMEKÇİ
- Seveso direktifi kapsamında uygulanan proses güvenliği için risk analiz metotları: Tehlike ve işletilebilirlik ile koruma katmanları analizi, alevlenir kimyasal bulunduran bir tesiste uygulaması
Application of risk analysis methods for process safety under the seveso directive - hazard and operability analysis (hazop) and layers of protection analysis (lopa) and an implementation in a facility containing flammable chemicals
SONGÜL AĞAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Kimya MühendisliğiYıldız Teknik ÜniversitesiKimya Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. YASEMEN KALPAKLI
- Türkiye'de endüstriyel işletmelerde kimyasal madde yönetimi (KMY) ve bir uygulama örneği
Chemical substance management (CSM) in industrial facilities in Turkey; an application of case study
EMEL KAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Çevre MühendisliğiSüleyman Demirel ÜniversitesiÇevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUHAMMET YUNUS PAMUKOĞLU
- Bir doğalgaz kombine çevrim santralının fonksiyonel emniyet perspektifinden incelenmesi
Analysis of a natural gas combined cycle power plant with functional safety perspective
ZEKERİYA VURAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Mühendislik BilimleriYıldız Teknik ÜniversitesiKontrol ve Otomasyon Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÖZGÜR TURAY KAYMAKÇI