İran'da Büyük Selçuklu dönemi Mescid-i Cumaları
The Great Seljuk period in Iran the Friday Mosque
- Tez No: 990770
- Danışmanlar: PROF. DR. HALDUN ÖZKAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Büyük Selçuklu, Mescid-i Cuma, Cami, İran, Great Seljuk, Masjid-i Juma, Mosque, Iran
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İran tarih boyunca çeşitli medeniyetlerin merkezi olmuş, dolayısıyla her dönemde önemli eserler ortaya konmuştur. İran toprakları İslam orduları tarafından fethedildikten sonra İslam inancıyla birleşen yapılar inşa edilmiştir. Bu ilk dönemde İran'ı fetheden Araplar, kendi gelenekleriyle ihtiyaca yönelik camiler yapmışlardır. İran topraklarının büyük Selçuklu devletinin hâkimiyetine geçmesinden sonra İran'ı her açıdan ilim ve sanat merkezi haline getirmeye çalışan Selçuklular, mimari gelişimin temellerini de bu topraklarında atmışlardırlar. Özellikle türbe gelişimine katkıda bulunan Selçuklular İran'daki en anıtsal yapılarını Mescid-i Cumalarla ortaya koymuşlardır. Bu yapılarda kubbe, eyvan ve avluyu birleştirerek eyvanlı tip denilen anıtsal cami plan şemalarını geliştirmişlerdir. Bu anlayış Selçuklular vasıtasıyla Anadolu'ya taşınmış ve mihrap önü kubbesinin gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Cami mimarisinde yeni bir plan şeması ortaya koyan Büyük Selçuklular, mimari bakımdan da bir takım yenilikler uygulayarak cami mimarisinin şekillenmesinde de önemli katkıları olmuştur. Daha önce uygulanmayan avlu düzenini yapılarda uygulayarak cami formuna bir bütünlük kazandırmışlardır. Sivri kemerlerle avluya bağlanan ana eyvan aynı şekilde sivri kemerli açıklıklarla mihrap önü kubbesini de içine alacak şekilde kubbe eyvan avlu bütünleşmesine yardımcı olmuştur. Bu anlayış Anadolu'da özellikle açık avlulu medreselerde yaygın olarak uygulanan bir anlayış olarak karşımıza çıkacaktır. Büyük Selçuklu mimarları kubbeyi kasnağa oturtturmak için kubbe geçişlerinde kullandıkları içleri mukarnas ve baklava dilimleriyle süslenmiş tromplarla cami mimarisinde yeni bir başlangıcı oluşturmuşlardır. Türk – İslam mimarisinde çok eskiden beri tezyinata önem verilmiştir. Ancak 12. yüzyılın başlarında bütün yüzeyi süsleme fikri yapılara hakim olabilmiştir. Büyük Selçuklu Cami mimarisinde daha çok tuğla, stuko ve çini süslemeler göze çarpar. Mescid-i Cumalarda süsleme olarak stuko tarzında kûfi ve sülüs karakterli yazı kuşakları çokça uygulama alanı bulmuştur. Stukodan başka tuğla ve çini süslemeler de Büyük Selçuklu Mescid-i Cumalarında çokça kullanılan süsleme teknikleri olarak karşımıza çıkar. Genel olarak Büyük Selçuklu mimarları süsleme anlayışında da bir gelişimin içerisinde ve var olan malzemeyi süsleme unsuru olarak kullanmakta oldukça başarılı olmuşlardır. Bu dönmede görülen süsleme anlayışları da Anadolu'ya Selçuklular aracılığı ile getirilmiş ve Anadolu'nun yerli malzemeleri ile birleşerek Anadolu Selçukluları ve Osmanlılar döneminde gelişimlerini tamamlamışlardır. Genel olarak büyük Selçuklu Mescid-i Cumaları İran'daki diğer Selçuklu eserleri gibi Türklerin İslamiyet'i kabulüyle İslam mimarisine yeni anlayışlar getirmişler ve bu yeni uygulamaların Anadolu'ya taşınmasında bir köprü vazifesi görmüşlerdir. Türkler Orta Asya'dan Anadolu'ya gelirken köklü bir medeniyet mirasını da beraberlerinde getirmişlerdir bu mirasın Anadolu'ya taşınmasında bugünkü İran topraklarında Büyük Selçuklular önemli bir rol üstlenerek geçmişle gelecek arasında bir bağ kurmuşlardır.
Özet (Çeviri)
Iran has been the center of various civilizations throughout history, and therefore important works have been produced in every period. After the Iranian lands were conquered by Islamic armies, structures that were united with the Islamic faith were built. In this first period, the Arabs who conquered Iran built mosques according to their own traditions. After the great Seljuk state took control of Iran, the Seljuks, who tried to make Iran a center of science and art in every way, also laid the foundations of architectural development in these lands. The Seljuks, who contributed especially to the development of tombs, created the most monumental structures in Iran with the Masjid-i Juma. In these structures, they developed the monumental mosque plan schemes called the iwan type by combining the dome, iwan and courtyard. This understanding was carried to Anatolia by the Seljuks and contributed to the development of the dome in front of the mihrab. He Great Seljuks, who introduced a new plan scheme in mosque architecture, made significant contributions to the formation of mosque architecture by implementing a number of innovations in terms of architecture. They brought integrity to the mosque form by implementing the courtyard layout, which had not been implemented before, in the structures. The main iwan, which was connected to the courtyard with pointed arches, also helped the dome-iwan-courtyard integration by including the dome in front of the mihrab with pointed arched openings. This understanding will be encountered as an understanding that is widely applied in Anatolia, especially in open courtyard madrasahs. The Great Seljuk architects created a new beginning in mosque architecture with the squinches decorated with muqarnas and diamond-shaped slices used in the dome transitions to support the dome on the drum. In Turkish-Islamic architecture, ornamentation has been given importance since ancient times. However, in the early 12th century, the idea of decorating the entire surface became dominant in the structures. In the architecture of the Great Seljuk Mosque, brick, stucco and tile decorations are more prominent. In the Masjid-i Cuma, stucco style Kufic and Thuluth character script bands were widely used as decorations. In addition to stucco, brick and tile decorations are also frequently used as decoration techniques in the Great Seljuk Masjid-i Cuma. In general, the Great Seljuk architects were in a development in their understanding of decoration and were quite successful in using existing materials as decorative elements. The decorative understandings seen in this period were also brought to Anatolia by the Seljuks and combined with the native materials of Anatolia and completed their development during the Anatolian Seljuks and Ottoman periods. In general, the Great Seljuk Masjid-i Juma, like other Seljuk works in Iran, brought new understandings to Islamic architecture with the acceptance of Islam by the Turks and served as a bridge in the transfer of these new practices to Anatolia. When the Turks came from Central Asia to Anatolia, they brought with them a deep-rooted civilization heritage, and the Great Seljuks played an important role in the transfer of this heritage to Anatolia in the lands of today's Iran, establishing a connection between the past and the future.
Benzer Tezler
- Büyük Selçuklu cami mimarisinde alçı süsleme
Stucco ornaments in great Seljuk mosque architecture
KAMRAN SOKHANPARDAZ
Doktora
Türkçe
2020
Sanat TarihiOndokuz Mayıs Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YILMAZ CAN
- Anadolu'da İlhanlı mimari eserleri
Worlds of İlkhanate archtitecture in Anatolia
NAZHAN AYTAÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. NURİ SEÇGİN
- Mimar Kemaleddin`in dini eserleri
Başlık çevirisi yok
H. GÜLSÜM ERŞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1998
Sanat TarihiMarmara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUHİTTİN SERİN
- Kars, Ardahan ve Iğdır'daki (Merkez ve ilçeler) Türk İslam dönemi mimari eserleri
Architect structures of Türk Islamic Period in Kars, Ardahan and Iğdir
ULAŞ KILIÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SELÇUK SEÇKİN
- Pik demiri ve karbon çeliğinin sulu çözeltiler içindeki korozyon hızının tayini
Determination of the rate of corrosion of the cast iran and carbon steel in the aqueous solutions
EMİNE NAZAN ÜNAL
Yüksek Lisans
Türkçe
1985
Kimya MühendisliğiGazi ÜniversitesiKimya Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAYRİ YALÇIN