Sanayi firmalarında döngüsel ekonomi uygulamalarına yönelik kavramsal ölçek geliştirme çalışması
Development of a conceptual scale for circular economy practices in industrial firms
- Tez No: 990703
- Danışmanlar: PROF. DR. HALİM KAZAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: İşletme, Business Administration
- Anahtar Kelimeler: döngüsel ekonomi, döngüsel geçiş, sürdürülebilir kalkınma, sürdürülebilirlik, ölçek geliştirme, sanayi işletmeleri, tersine tedarik zinciri, circular economy, circular transition, sustainable development, sustainability, scale development, industrial firms, reverse supply chain
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İşletme Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İktisat Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Döngüsel ekonomi (DE), sürdürülebilir kalkınma hedefleri ve sürdürülebilir bir ekonomik sistemin sağlanması için önemli bir yaklaşımdır. Bununla birlikte, literatürde DE'nin firma düzeyindeki uygulamasını kapsamlı ve ortak bir şekilde değerlendirecek yaygın kabul görmüş ölçütlerin eksik olduğu görülmektedir. Bu doktora çalışması, söz konusu boşluğu doldurmak amacıyla sanayi işletmelerinde döngüsel ekonomi uygulamalarına yönelik kavramsal bir ölçek geliştirmeyi hedeflemektedir. Çalışma, Avrupa Yeşil Mutabakatı ve 2025 tarihli Ulusal Döngüsel Ekonomi Eylem Planı gibi girişimlerle Avrupa Birliği ve Türkiye'de sanayide DE uygulamalarının gündemde olduğu bir dönemde gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda, Türkiye'deki sanayi firmaları odağında yürütülen araştırma ile DE kavramının firma düzeyinde daha net ve ölçülebilir biçimde tanımlanmasına katkı sağlanması amaçlanmıştır. Bu çalışmada, ölçek geliştirmeye yönelik standart bilimsel yöntem adımları izlenmiştir. İlk olarak kapsamlı bir literatür taraması yapılarak işletmelerde DE uygulamalarının ana unsurları tespit edilmiş ve kaynakların korunması, döngüsel tasarım, ürün ömrünün uzatılması, tersine lojistik, tüketiciye yönelik faaliyetler, dijitalleşme ve teknoloji, politika ve düzenleme, inovasyon ve araştırma gibi konuları içeren on kavramsal boyut belirlenmiştir. Bu boyutlar doğrultusunda literatürdeki çalışmalardan faydalanarak yaklaşık 183 maddelik bir başlangıç ölçek madde havuzu oluşturulmuştur. Uzman görüşleri ile maddelerin içerik geçerliliği değerlendirilmiş ve uygun bulunmayan ifadeler ayıklanarak anket formu nihai hale getirilmiştir. Ardından, Ağustos–Ekim 2024 döneminde sürdürülebilirlik ve kalite gibi ilgili birimlerde görev yapan 86 yönetici düzeyindeki katılımcıyla bir pilot uygulama gerçekleştirilmiştir. Pilot çalışma sonucu elde edilen geri bildirimler doğrultusunda ölçek değerlendirilmiş ve Kasım 2024–Şubat 2025 tarihleri arasında çevrimiçi anket yoluyla farklı sektörlerden sanayi firmalarından 295 geçerli yanıt toplanmıştır. Elde edilen veriler üzerinde açıklayıcı faktör analizi (AFA) ile ölçeğin faktör yapısı ortaya konmuş, ardından doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile modelin uyum geçerliliği test edilmiştir. Araştırma bulguları, firma düzeyinde döngüsel ekonomiyi ölçmek için 17 maddeden oluşan ve toplam ortak varyansın yaklaşık %63,5'ini açıklayan dört faktörlü bir ölçek ortaya koymuştur. Bu dört alt boyut, dijitalleşme ve teknoloji, tersine lojistik, tüketiciye yönelik faaliyetler ve kaynakların korunması olarak adlandırılmıştır. Geliştirilen ölçek yüksek güvenirlik sergilemekte olup Cronbach's Alpha iç tutarlılık katsayısı tüm ölçek için 0,903 (alt ölçekler için 0,807–0,898) seviyesinde bulunmuştur. DFA sonuçları da modelin iyi bir uyuma sahip olduğunu göstermiştir (ör. Ki-kare / serbestlik derecesi = 1,622; CFI = 0,975; RMSEA = 0,046). Sonuç olarak, bu çalışma ile literatürde eksikliği görülen firma bazında DE uygulamaları ölçümü için geçerli ve güvenilir bir ölçek geliştirilmiştir. Söz konusu ölçek, işletmelerin döngüsel ekonomi uygulama düzeylerini bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmelerine imkân tanıyarak literatüre katkı sunmakta ve ileride yapılacak çalışmalara kavramsal bir referans noktası oluşturmaktadır.
Özet (Çeviri)
The circular economy (CE) represents a vital approach for achieving sustainable development goals and establishing a sustainable economic system. However, academic literature reveals a notable lack of widely accepted criteria for assessing CE practices at the firm level in a comprehensive and standardized manner. This doctoral study aims to address this gap by developing a conceptual measurement scale for evaluating circular economy practices in industrial enterprises. The research was conducted during a period when the implementation of CE in the industrial sector is prominently featured on the policy agenda, particularly in the context of the European Green Deal and Turkey's National Circular Economy Action Plan (2025). Within this scope, the study seeks to contribute to the clearer and more measurable conceptualization of CE at the firm level, focusing on industrial companies operating in Turkey. The research followed established methodological steps for scale development. Initially, a comprehensive literature review was conducted to identify key components of CE practices within firms. Based on this analysis, ten conceptual dimensions were determined, including resource conservation, circular design, product life extension, reverse logistics, consumer-oriented practices, digitalization and technology, policy and regulation, innovation and research. An initial pool of 183 scale items was generated from existing studies. Expert evaluations were then used to assess the content validity of these items, resulting in the refinement and finalization of the survey instrument. A pilot study was conducted between August and October 2024 with 86 managerial-level participants from sustainability- and quality-related departments. Based on feedback from the pilot phase, the scale was evaluated, and a main data collection phase was conducted between November 2024 and February 2025, yielding 295 valid responses from industrial firms across various sectors via an online survey. The data were analyzed using exploratory factor analysis (EFA) to identify the underlying factor structure, followed by confirmatory factor analysis (CFA) to test the model's goodness-of-fit. The results revealed a four-factor structure comprising 17 items, accounting for approximately 63.5% of the total common variance. The identified dimensions were named digitalization and technology, reverse logistics, consumer-oriented activities, and resource conservation. The developed scale demonstrated high internal consistency, with a Cronbach's alpha of 0.903 for the overall scale (ranging from 0.807 to 0.898 across subscales). CFA results confirmed good model fit (e.g., chi-square/degrees of freedom = 1.622; CFI = 0.975; RMSEA = 0.046). In conclusion, this study presents a valid and reliable measurement scale for evaluating firm-level CE implementation, addressing a significant gap in literature. The proposed scale offers enterprises a holistic framework for assessing their circular economy implementation and serves as a conceptual reference point for future research in this domain.
Benzer Tezler
- A stress testıng framework for the Turkısh bankıng sector: an augmented approach
Türk bankacılık sektörü için bir stres testi çerçevesi: Bir genişletilmiş yaklaşım
BAHADIR ÇAKMAK
- Endüstriyel atık yönetimi ve sıfır atık stratejileri
Industrial waste management and zero waste strategies
İRFAN ÖKSÜM
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Çevre MühendisliğiAksaray ÜniversitesiÇevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HASAN KOÇYİĞİT
- Sanayi işletmelerinde yeşil dönüşüm sürecine yönelik uygulamalar: Bilecik ilinde bir araştırma
Applicayion of green transformation processes in manufacturing industry enterprises: A study in Bilecik province
CEYLAN ÇAKIR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
İşletmeBilecik Şeyh Edebali ÜniversitesiEndüstriyel Sürdürülebilirlik Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM ALKARA
- Industrial symbiosis model as a tool of circular economy supported by lca: A case study of Adana Organized Industrial Zone
Yda destekli bir döngüsel ekonomi aracı olarak endüstriyel simbiyoz modeli: Adana Organize Sanayi Bölgesi örneği
BERAT BATUHAN KAPLANGI
Yüksek Lisans
İngilizce
2024
Çevre Mühendisliğiİzmir Yüksek Teknoloji EnstitüsüÇevre Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET ALİ KÜÇÜKER
- Sürdürülebilir ekonomik kalkınmada eko-endüstriyel parkların önemi: Konya Organize Sanayi Bölgesi için bir model
The importance of eco-industrial parks in sustainable economic development: A model for the Konya Organized Industrial Zone
MUSTAFA SERDAR ACAR