Hava trafik kontrolörlerinde yorgunluk ve uyku kalitesinin değerlendirilmesi
Evaluation of fatigue and sleep quality in air traffic controllers
- Tez No: 985704
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ŞÜKRÜ HAKAN GÜNDÜZ
- Tez Türü: Tıpta Uzmanlık
- Konular: Hava ve Uzay Hekimliği, Air and Space Medicine
- Anahtar Kelimeler: Hava trafik kontrolörü, uyku kalitesi, yorgunluk, gündüz uykululuğu, Pittsburg uyku kalitesi ölçeği, Uçuş ve uzay tıbbı, Air traffic controller, sleep quality, fatigue, daytime sleepiness, Pittsburg sleep quality index, Quality of sleep, Aerospace medicine
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sağlık Bilimleri Üniversitesi
- Enstitü: Gülhane Tıp Fakültesi
- Ana Bilim Dalı: Hava ve Uzay Hekimliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Amaç: Hava trafik kontrolörlüğü dikkat ve bilişsel uyanıklık gerektiren yüksek riskli bir meslektir. Bu çalışmanın amacı; hava trafik kontrolörlerinde algılanan yorgunluk düzeyi, gündüz uykululuğu ve uyku kalitesi arasındaki ilişkiyi değerlendirmek ve bu değişkenlerin sosyodemografik özellikler, çalışma koşulları ve yaşam tarzı faktörleri ile ilişkisini incelemektir. Gereç ve Yöntem: Kesitsel nitelikteki bu çalışma, Türkiye'de aktif olarak görev yapan hava trafik kontrolörleri (ATCO) ile gerçekleştirilmiştir. Veriler, sosyodemografik ve mesleki özellikleri sorgulayan anket formu ile Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ), Epworth Uykululuk Ölçeği (ESS) ve Yorgunluk Şiddeti Skalası (YŞS) kullanılarak toplanmıştır. İstatistiksel analizlerde tanımlayıcı istatistikler, tek yönlü varyans analizi (ANOVA), bağımsız örneklem t-testi, korelasyon ve regresyon analizleri kullanılmıştır. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edilmiştir. Bulgular: Katılımcıların ortalama PUKİ puanı 6,24 ± 2,72 olarak bulunmuştur. Bu bulgu, kontrolörlerin önemli bir bölümünde uyku kalitesinin kötü düzeyde olduğunu göstermektedir (p<0,05). ESS puan ortalaması 4,36 olarak bulunmuş ve gündüz uykululuğu düzeyinin klinik eşiklerin altında seyretmiştir (p>0,05). YŞS ile PUKİ (r=0,450; p<0,001) ve ESS (r=0,246; p=0,001) arasında pozitif yönlü anlamlı ilişkiler saptanmış, regresyon analizlerinde uyku kalitesindeki bozulmanın, yorgunluk şiddetini gündüz uykululuğuna kıyasla daha güçlü yordadığı belirlenmiştir (p<0,001). Görev yapılan merkeze göre ESS (p=0,022) ve PUKİ (p=0,046) puanlarının farklılaştığı; özellikle operasyonel yoğunluğu yüksek merkezlerde uyku kalitesinin daha düşük ve gündüz uykululuğunun daha fazla olduğu görülmüştür. Çocuk sayısı arttıkça algılanan yorgunluk şiddetinin arttığı (p=0,020) ve uyku kalitesinin anlamlı bir düzeyde bozulduğu (p=0,005) saptanırken; cinsiyet, yaş, medeni durum ve vücut kitle indeksi açısından anlamlı fark bulunmamıştır (p>0,05). Yüksek kafein tüketimi (>400 mg/gün) (p<0,001) ve sigara kullanımı (p=0,012) kötü uyku kalitesi ile ilişkili bulunmuş, ancak bu durum öznel uykululuk puanlarında bir artışa neden olmamıştır (p>0,05). Sonuç: Çalışmamız hava trafik kontrolörlerinde uyku kalitesindeki bozulmanın ve yorgunluğun önemli sorun alanı olduğunu, buna karşın gündüz uykululuğunun mesleğin doğası gereği telafi edici mekanizmalarla maskelenebildiğini göstermektedir. Bu nedenle, hava trafik kontrolörlerinde yorgunluk riskinin değerlendirilmesinde tek bir ölçek yerine çok boyutlu bir yaklaşım benimsenmesi ve kurumsal düzeyde yorgunluk risk yönetim sistemlerinin güçlendirilmesi önerilmektedir.
Özet (Çeviri)
Objective: Air traffic control is a high-risk profession requiring sustained attention and cognitive alertness. The aim of this study was to evaluate the relationship between perceived fatigue, daytime sleepiness, and sleep quality in air traffic controllers, and to examine the associations of these variables with sociodemographic characteristics, working conditions, and lifestyle factors. Materials and Methods: This cross-sectional study was conducted among air traffic controllers (ATCOs) actively working in Türkiye. Data were collected using a questionnaire assessing sociodemographic and occupational characteristics, along with the Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI), Epworth Sleepiness Scale (ESS), and Fatigue Severity Scale (FSS). Descriptive statistics, one-way analysis of variance (ANOVA), independent samples t-test, correlation, and regression analyses were used. A p value of <0.05 was considered statistically significant. Results: The mean PSQI score of the participants was 6.24 ± 2.72, indicating poor sleep quality in a substantial proportion of controllers (p<0.05). The mean ESS score was 4.36 and remained below the clinical threshold for excessive daytime sleepiness (p>0.05). Significant positive correlations were observed between FSS and PSQI (r=0.450; p<0.001) and ESS (r=0.246; p=0.001). Regression analyses showed that deterioration in sleep quality was a stronger predictor of fatigue severity than daytime sleepiness (p<0.001). ESS (p=0.022) and PSQI (p=0.046) scores differed according to the assigned working center; notably, lower sleep quality and higher daytime sleepiness were observed in centers with high operational workload. As the number of children increased, perceived fatigue severity increased (p=0.020) and sleep quality significantly deteriorated (p=0.005), while no significant differences were found with respect to sex, age, marital status, or body mass index (p>0.05). High caffeine consumption (>400 mg/day) (p<0.001) and smoking (p=0.012) were associated with poor sleep quality; however, these factors did not result in increased subjective daytime sleepiness (p>0.05). Conclusion: This study demonstrates that reduced sleep quality and fatigue represent significant problem areas among air traffic controllers, whereas daytime sleepiness may be masked by compensatory mechanisms inherent to the profession. Therefore, a multidimensional approach rather than reliance on a single scale is recommended for the assessment of fatigue risk in air traffic controllers, along with strengthening institutional fatigue risk management systems.
Benzer Tezler
- Hava trafik kontrol operasyonlarında aşırı yorgunluk risk yönetimi ve Türkiye'de mevcut durum
Fatigue risk management in air traffic control operations and current situation assesment in Turkey
ALKIM ORÇUN ÖZDEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Sivil HavacılıkAnadolu ÜniversitesiSivil Havacılık Yönetimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ EMRE SARILGAN
- Algılanan stresin karar yorgunluğu üzerine etkisinde psikolojik sermayenin aracılık rolü: Hava trafik kontrolörleri üzerine bir araştırma
The mediating role of psychological capital in the effect of perceived stress on decision fatigue: A study on air traffic controllers
HASAN KARA
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
İşletmeSüleyman Demirel Üniversitesiİşletme Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HASAN HÜSEYİN UZUNBACAK
- Hava trafik kontrolde ayırma yöntemlerinin uçak emisyonları üzerindeki etkisinin optimizasyonu
Optimization of the effect of air traffic control separation methods on aircraft emissions
MUSTAFA ÖZDEMİR
Doktora
Türkçe
2024
Havacılık ve Uzay MühendisliğiEskişehir Teknik ÜniversitesiHava Trafik Kontrol Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÖZNUR USANMAZ
- Hava trafik kontrol hizmetlerinde emniyet kültürü: Hava trafik kontrolörleri üzerine bir uygulama
Safety culture in air traffic control services: An application on air traffic controllers
ENGİN KOÇ
Doktora
Türkçe
2025
Sivil HavacılıkEskişehir Teknik ÜniversitesiHava Trafik Kontrol Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ERTAN ÇINAR
- Hava trafik kontrolörlerinde zihinsel iş yükünün havacılık operasyonlarına etkisi
Impact of air traffic controllers' mental workload to the flight operations
FİGEN GÜRCOŞKUN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Sivil HavacılıkMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiTurizm İşletmeciliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÖKHAN AYAZLAR