Taşköprülüzâde Ahmed Efendi'nin Risâletü'ş-Şühûdi'l-Aynî fî Mebâhisi'l-Vücûdi'z-Zihnî adlı eserinin tahlil ve tahkiki
An analysis and critical edition of Taşköprülüzade Ahmed Efendi's Risālat al-Shuhūd al-ʿAynī fī Mabāḥith al-Wujūd al-Dhihnī
- Tez No: 984667
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MEHMET ÖZTURAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Felsefe, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: Mahiyet, Osmanlı Müellifleri, Taşköprülüzade Ahmed Efendi, Varlık (Felsefe), Zihni varlık, Özdeşlikler, Essence, Ottoman authors, Taşköprülüzade Ahmed Efendi, Being, Mental existence, Identities
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Medeniyet Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam ve Türk Felsefesi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Taşköprülüzâde Ahmed Efendi'nin Risâletü'ş-Şühûdi'l-Aynî fî Mebâhisi'l-Vücûdi'z-Zihnî adlı risalesini tahlil ve tahkik ederek zihnî varlık tartışmalarının klasik dönem Osmanlı düşüncesindeki konumunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. İbn Sînâcı felsefede mahiyet–varlık ayrımı, bilginin sûret aracılığıyla gerçekleştiği anlayışı ve nefsin soyutluğu gibi temel kabuller üzerine inşa edilen zihnî varlık teorisi, Fahreddin er-Râzî'nin eleştirileriyle birlikte İslâm düşüncesinde müstakil bir problem alanına dönüşmüştür. Râzî'nin özellikle kategori problemi üzerinden geliştirdiği itirazlar, sonraki yüzyıllarda probleme zihnî varlık teorisinin içinde kalarak ya da teoriye alternatif olarak getirilen çeşitli çözümler, kelâm ve felsefe geleneklerinde geniş bir tartışma literatürünün oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda Taşköprülüzâde'nin risalesi, zihnî varlık meselesinin Osmanlı ilim dünyasına ulaşan serencamını gösteren önemli metinlerden biridir. Eserde, İbn Sînâ'dan itibaren şekillenen zihnî varlık teorisinin temel dayanakları ele alınmakta; Râzî, Tûsî, Îcî, Devvânî, Deştekî ve Seyyid Şerîf Cürcanî gibi başlıca düşünürler tarafından geliştirilen yaklaşımlar ile bu yaklaşımlara yöneltilen eleştiriler sistematik biçimde tartışılmaktadır. Taşköprülüzâde, zihnî varlığın hem epistemolojik hem ontolojik yönünü dikkate alarak varlık kategorileri, mahiyetin zihindeki varoluş tarzını, zihnî hükümlerin statüsünü ve sûretin kategorik aidiyetini yeniden değerlendirmekte; böylece Osmanlı düşünce geleneğinde problematiğin nasıl anlaşıldığını göstermektedir. Çalışmanın tahlil kısmında, Taşköprülüzâde'nin risalesinin konunun hem tarihsel bağlamı hem de kelâm-felsefe literatüründeki tartışmaların anlaşılması açısından ayrıntılı bir metin olduğunu, bununla beraber Osmanlı düşüncesinde zihnî varlık tartışmalarına dair eserlerin sadece bir aktarım faaliyeti olmadığını; aksine, özgün kavramsal katkılarla sürdürülen aktif bir felsefî problematik olduğunu ve bu tartışmaların müstakil risalelerde ele alınan bir hüviyet kazandığını göstermektedir. Tahkik kısmında ise, risalenin istinsah farklılıkları karşılaştırmalı olarak ele alınmış, risalenin güvenilir bir metni oluşturulmuştur.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine and critically edit Taşköprülüzâde Ahmed Efendi's Risāletü'ş-Şühûdi'l-ʿAynī fī Mabāḥisi'l-Wujûdi'z-Zihnī, thereby revealing the position of the debates on mental existence (wujûd dhihnî) within classical Ottoman intellectual thought. The theory of mental existence, grounded in Avicennian philosophy—particularly in the distinction between essence and existence, the conception of knowledge as the acquisition of forms, and the immaterial nature of the soul—became a distinct philosophical problem in Islamic thought following the critiques of Fakhr al-Dīn al-Rāzī. Rāzī's objections, especially his formulation of the“problem of categories,”paved the way for a rich tradition of discussion in later centuries, either through attempts to resolve the issue within the framework of Avicennian mental existence or by proposing alternative models. In this context, Taşköprülüzâde's treatise stands as an important work that illustrates the trajectory of the mental existence problem as it reached the Ottoman scholarly milieu. The treatise examines the foundations of the theory as shaped since Ibn Sīnā and systematically discusses the approaches of major thinkers such as al-Rāzī, al-Ṭūsī, al-Ājī, al-Dawwānī, al-Dashtakī, and Sayyid Sharīf al-Jurjānī, along with the critiques directed at them. Considering both the epistemological and ontological dimensions of mental existence, Taşköprülüzâde reevaluates issues such as the ontological categories, the mode of existence of essences in the mind, the status of mental judgments, and the categorical affiliation of mental forms. In doing so, he reveals how this problem was understood within the Ottoman intellectual tradition. The analytical part of the study demonstrates that Taşköprülüzâde's treatise is not only essential for understanding the historical background of the issue and its place in kalām and philosophical literature, but also shows that discussions on mental existence in the Ottoman tradition were far from being mere transmissions. Instead, they reflect an active philosophical engagement enriched by original conceptual contributions, culminating in independent treatises dedicated to the issue. The critical edition section compares the manuscript variants of the text and establishes a reliable edition of the work.
Benzer Tezler
- Taşköprülüzade ve es-Saadetü'l-fahire fi Siyadeti'l Ahire adlı eseri
Başlık çevirisi yok
MUSTAFA NECİP YILMAZ
- Taşköprülüzade`nin Mevzuatul-Ulum adlı eserinin tasavvufla ilgili bölümlerinin sadeleştirilmesi ve Kuşeyri`nin risalesi Hucviri`nin keşfi ve Gazali`nin ihyası ile karşılaştırılması
Transliteration of the parts concerining Islamic mysticism in Taşköprülüzade`s Mevzuatul-Ulum into contemporary Turkish and a comparasion of it with Gazali`s ihya, Kuşeyri`s risale and Hucviri`s keşf
CAFER YILDIZ
Yüksek Lisans
Türkçe
1998
DinErciyes ÜniversitesiDin Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUHİTTİN BAĞÇECİ
- Taşköprülüzade Ahmed Efendi'nin eğitim anlayışı
Başlık çevirisi yok
BÜŞRA YAMAN İBRAHİMOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
FelsefeMarmara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ.DR. ABDURRAHMAN DODURGALI
- Taşköprizade Ahmed Efendi`nin tefsir risaleleri
Tashkoprizade Ahmed Efendi`s commentary risales
AHMET SÜRÜN