Artuklu mimarisinde renkli taş kullanımı
Artukid architecture in the use of colored stones
- Tez No: 984612
- Danışmanlar: PROF. DR. GÖKBEN AYHAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sanat Tarihi, Art History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Malazgirt Meydan Muharebesi'nden (1071) sonra Anadolu topraklarına Türk akınları başlamıştır. Bu akınlar sonucunda Saltukoğulları, Danişmendliler, Mengücekoğulları, Dilmaçoğulları, Çubukoğulları Çaka Beyliği, Yinaloğulları ve Artuklular gibi beylikler kurulmuştur. Artuklu Beyliği Güneydoğu Anadolu Bölgesinde üç farklı kola ayrılmış ve üç farklı koldan yönetilmiştir. Hasankeyf Artukluları Sökmen Bey tarafından 1102 tarihinde Diyarbakır'da, Mardin Artukluları İl Gazi Bey tarafından 1108 tarihinde Mardin'de ve Harput Artukluları Belek b. Behram tarafından 112 tarihinde Elâzığ'da kurulmuştur. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde geniş bir coğrafyaya hüküm süren Artuklu Beyliği, mimarisinde avlulu medrese ve camileri, köprü ve su yapıları, taş işçiliği, Kufî ve nesih yazı süslemeleri, geometrik ve bitkisel bezemeleri konusunda çok gelişmiş bir mimari üslup oluşturmuşlardır. Artuklu Beyliği'nin hâkim olduğu topraklara dini, siyasi ve sosyal işler için birçok yapı yapılmıştır. Halkın refahını yükseltmek ve ihtiyaçları karşılamak için yapılan bu yapılarda, görselliği arttırması ve mimariyi vurgulaması için renkli taşlar kullanılmıştır. Renkli taş işçiliği cami ve medreselerde yoğun olarak uygulanırken han, hamam, köprü ve türbe gibi yapılarda yer verilmemiştir. Camilerde taçkapı, mihrap, pencereler, minber ve zeminde renkli taş işçiliğinin örnekleri ortaya konulmuştur. Medreselerde taçkapı, revaklar, mihrap, mihrabiye ve eyvan gibi farklı alanlarda taş süslemeler kullanılmıştır. Yapının ana yapım malzemesine ek olarak farklı tonlarda olacak şekilde siyah, beyaz ve gri renkli taşlar tercih edilmiştir. Renkli taşlar duvarlar örülürken aralara belli bir düzenle eklenerek yapılabildiği gibi, oyulmuş yüzeylere kakma tekniğiyle de eklenebilmiştir. Renkli taş işçiliği; Zinciriye Medresesi'nin taçkapı, mihrap, tromp, sebil, mihrabiyesinde, Latifiye Cami'sinin taçkapı, zemin, mihrap, minberinde, Şehidiye Medresesi'nin taçkapısında, Marufiye Medresesi'nin sebilin, Kızıltepe Ulu Camisi'nin taçkapısında, Hani Ulu Camisi'nin sahın kemerinde, Harput Alacalı Camisi'nin minaresinde, Diyarbakır Artuklu Sarayı'nın havuzunda, Diyarbakır Mesudiye Medresesi'nin mihrap, giriş kapısı, eyvan, revaklarında, Diyarbakır Zinciriye Medresesi'nin kemerinde ve giriş kapısında bulunmaktadır. Artuklu Beyliğinin mimari eserlerinde kullanılmış olan renkli taş işçiliği bu tez çalışmasının konusu olarak belirlenmiştir. Beyliğe ait birçok yapıda renkli taş işçiliği yoğun olarak kullanılsa da kaynaklarda bu konu irdelenmemiş, işlenmemiştir. Bu tez kapsamında ilk kez Artuklu Beyliği mimarisinde renkli taş işçiliği; malzemeleri, teknikleri, fotoğrafları ve çizimleriyle beraber ayrıntılı bir şekilde incelenerek Sanat Tarihi alanındaki yeri ve önemi ortaya konulmuştur.
Özet (Çeviri)
After the Battle of Malazgirt (1071), Turkish incursions into Anatolia increased, and as a result of these movements, several Turkish principalities were established, including the Saltuqids, Danishmendids, Mengujekids, Dilmaçids, Çubukoğulları, the Beylik of Çaka, the Yinalids, and the Artuqids. The Artuqid dynasty ruled over a wide region in Southeastern Anatolia and was divided into three branches. The Hasankeyf Artuqids were founded by Sökmen Bey in 1102 in Hasankeyf; the Mardin Artuqids were founded by Ilghazi Bey in 1108 in Mardin; and the Harput Artuqids were founded by Belek b. Behram in 1112 in Harput (Elâzığ). Ruling over a vast geography, the Artuqid Beylik developed an advanced architectural style characterized by courtyard mosques and madrasas, bridges and water structures, stone craftsmanship, Kufic and naskh calligraphic ornamentation, and geometric and floral motifs. Numerous buildings were constructed within their territory to meet the religious, political, and social needs of the population. To improve public welfare, fulfill needs, and enhance the visual appeal of their structures, the Artuqids frequently used colored stones. While colored stone decoration was widely applied in mosques and madrasas, it was used more sparingly in structures such as caravanserais, bathhouses, bridges, and tombs. In mosques, examples of colored stone craftsmanship appear in portal façades, mihrabs, windows, minbars, and flooring, while in madrasas, such decoration is found in portals, porticoes, mihrabs, mihrab niches, and iwans. In addition to the main construction materials, stones in black, white, and gray tones were preferred. These stones were incorporated into walls in specific patterns or were added to carved surfaces using the inlay technique. Through these methods, the Artuqid period developed a distinctive stone decoration tradition that was both aesthetically striking and technically sophisticated. Colored stone masonry/inlay is found on the main portal, mihrab, squinches (tromp), sabil (fountain), and mihrabiye of the Zinciriye Madrasa; on the main portal, floor, mihrab, and minbar of the Latifiye Mosque; on the main portal of the Şehidiye Madrasa; on the sabil of the Marufiye Madrasa; on the main portal of the Kızıltepe Great Mosque; on the nave arch of the Hani Great Mosque; on the minaret of the Harput Alacalı Mosque; in the pool of the Diyarbakır Artuqid Palace; on the mihrab, entrance gate, iwan (eyvan), and arcades (revaklar) of the Diyarbakır Mesudiye Madrasa; and on the arch and entrance gate of the Diyarbakır Zinciriye Madrasa. The colored stone craftsmanship used in the architectural works of the Artuqid Beylik has been identified as the subject of this thesis. Although colored stone decoration was extensively employed in many structures belonging to the Beylik, this topic has not been thoroughly examined or addressed in existing sources. Within the scope of this thesis, colored stone craftsmanship in Artuqid architecture has been analyzed in detail for the first time—together with its materials, techniques, photographs, and drawings- thus revealing its significance and place within the field of Art History.
Benzer Tezler
- Güneydoğu Anadolu'daki İslam mimarisinde renkli taşın süsleme amaçlı kullanımı
The use of polichrome stone as ornament in İslamic architecture in Southeastern Anatolia
MESUT GÜL
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Sanat TarihiYüzüncü Yıl ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÜLSEN BAŞ
- Anadolu camcılığının gelişimi, seramik ve maden sanatlarıyla bağlantısı
Başlık çevirisi yok
ÜZLİFAT ÖZGÜMÜŞ
- Ortaçağda Harput (XI-XV. Yüzyıllarda)
Harput in middle ages (XI-XV. Centuries)
ERTUĞRUL DANIK
Yüksek Lisans
Türkçe
1995
Sanat TarihiHacettepe ÜniversitesiArkeoloji ve Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BEYHAN KARAMAĞARALI
- Diyarbakır Zinciriye Medresesi tarihsel gelişimi, koruma ve değerlendirilmesi
Başlık çevirisi yok
MİNE EM