Makine öğrenmesi kullanılarak yanıltıcı haber ve ayrıştırıcı dil tespit algoritmaları geliştirilmesi
Developing fake news and hate speech detection algorithms using machine learning
- Tez No: 983867
- Danışmanlar: PROF. DR. ŞAHİN EMRAH
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrol, Computer Engineering and Computer Science and Control
- Anahtar Kelimeler: Doğal dil işleme, Sahte haber, Yalan haberler, Yapay sinir ağları, Yapay zeka, Natural language processing, Fake news, False News, Artificial neural networks, Artificial intelligence
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Bilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dijital ekosistemde yaygınlaşan yanıltıcı haber ve ayrıştırıcı dilin Türkçe metinler üzerinde güvenilir, açıklanabilir ve tekrar üretilebilir biçimde saptanmasına yönelik uçtan uca bir yaklaşım geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Çalışma, dilin zengin biçimbilimsel yapısı ile kaynak kıtlığı koşullarını dikkate alan özgün derlemler üzerinde tanımlı bir veri işleme hattı kurarak, ön‑işleme, özellik çıkarımı, geleneksel makine öğrenmesi ve derin öğrenme yöntemlerinin sistematik karşılaştırmasını gerçekleştirmekte; ardından Türkçe için ince ayarlı dönüştürücü tabanlı uzman modellerle yetkinliği katmanlı biçimde artırmaktadır. Buna paralel olarak, çevrimdışı uzman modeller ile çevrimiçi büyük dil modellerinin görev paylaşımına dayanan hibrit çoklu‑ajan mimarileri tasarlanmış; erişim destekli üretim, web araması, kaynaklı gerekçelendirme ve izlenebilir karar üretimi birlikte ele alınmıştır. Yanıltıcı haber bağlamında ÇAH‑YATS, ayrıştırıcı dil bağlamında ise ÇAH‑ADİS adı verilen düzenekler, statik sınıflandırmanın ötesine geçerek bağlama duyarlı doğrulama, kanıta dayalı akıl yürütme ve açıklanabilir sonuçların tutarlı biçimde üretilmesini sağlamaktadır. Bulgular, önerilen yaklaşımın güvenilirlik, esneklik, uyarlanabilirlik ve yorumlanabilirlik boyutlarında anlamlı kazanımlar sunduğunu göstermektedir. Kuramsal düzeyde çalışma, doğrulama odaklı metin işleme problemleri için genelleştirilebilir bir referans mimarisi, ajan temelli bilişsel iş akışları ve Türkçe gibi eklemlemeli dillerde modelleme ilkeleri önermektedir. Uygulama düzeyinde ise doğruluk kontrol kuruluşları, haber odaları, çevrimiçi platformlar ve düzenleyici otoriteler için şeffaf, denetlenebilir ve ölçeklenebilir bir karar destek altyapısı sunmakta; geliştiriciler için yeniden kullanılabilir bileşenler ile değerlendirme protokollerini ortaya koymaktadır. Etik ve hukuki sorumluluklar gözetilerek önyargı, veri gizliliği ve ayrımcılık risklerinin azaltılmasına ilişkin ilkeler, sınırlılıklar ve gelecek araştırma önerileri sistematik biçimde tartışılmakta; farklı dil, kip ve görevlerde genişletilebilirlik ile saha koşullarına uyarlanabilirlik için somut bir yol haritası çizilmektedir.
Özet (Çeviri)
This study aims to develop an end-to-end approach for the reliable, explainable, and reproducible detection of fake news and hate-speech prevalent within the digital ecosystem for Turkish texts. The work establishes a defined data processing pipeline on unique corpora, which considers the rich morphological structure of the language and resource-scarce conditions. It conducts a systematic comparison of preprocessing, feature extraction, traditional machine learning, and deep learning methods. Subsequently, it enhances performance in a layered manner using fine-tuned, transformer-based expert models specifically for Turkish.In parallel, hybrid multi-agent architectures based on task-sharing between offline expert models and online large language models have been designed. This framework integrates retrieval-augmented generation, web search, source-based reasoning, and traceable decision-making. The proposed systems, designated as ÇAH-YATS (Multi-Agent Framework for Fake-news Detection) and ÇAH-ADİS (Multi-Agent Framework for Hate-speech Detection) transcend static classification to enable context-sensitive verification, evidence-based reasoning, and the consistent generation of explainable outcomes. The findings indicate that the proposed approach offers significant gains in terms of reliability, flexibility, adaptability, and interpretability.At a theoretical level, the study proposes a generalizable reference architecture for verification-oriented text processing problems, agent-based cognitive workflows, and modeling principles for agglutinative languages such as Turkish. At a practical level, it provides a transparent, auditable, and scalable decision-support infrastructure for fact-checking organizations, newsrooms, online platforms, and regulatory authorities. Furthermore, it presents reusable components and evaluation protocols for developers.With due consideration for ethical and legal responsibilities, the principles for mitigating risks of bias, data privacy violations, and discrimination are systematically discussed, along with the study's limitations and proposals for future research. A concrete roadmap is outlined for extensibility to different languages, modalities, and tasks, as well as for adaptability to real-world operational conditions.
Benzer Tezler
- Diyabetus mellitus'da gözlenen mikrovasküler komplikasyonların prostaglandinler ile olan ilişkisi
The Relation of microvaskular complications observed in diabetes mellitus with prostoglandins
CANAN NEBİGİL
Doktora
Türkçe
1985
Eczacılık ve FarmakolojiCumhuriyet ÜniversitesiFarmakoloji Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. YUSUF SARIOĞLU
- Kam yapma aparatı
Cam milling attachment
ORHAN UZUN
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Makine MühendisliğiGazi ÜniversitesiMakine Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FEVZİ ERCAN
- Diesel motorları yakıt püskürtme sistemlerinin dinamik simülasyonu
Başlık çevirisi yok
İRFAN KARAGÖZ
Yüksek Lisans
Türkçe
1986
Makine MühendisliğiUludağ ÜniversitesiMakine Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. OĞUZ BORAT
- Helisel yayların statik karakteristiklerini ölçme ve kontrol etme cihazının tasarımı ve imalatı
Design and manufacture of a device measuringand controlling the static characteristics of helical springs
MUAMMER MUSULLUOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
1987
Makine MühendisliğiGazi ÜniversitesiMakine Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FEVZİ ERCAN
- Güneş enerjisi ile çalışan R21-DMF li soğurmalı soğutma çevrimin analizi ve bazı tersinmezliklerin çevrimin performansı üzerindeki etkilerinin incelenmesi
Analysis of R21-DMF solar powered absorpption refrigeration system and effect of someirreversbilities on the Performance of the cycle
SEYİT ARİF TÜR
Yüksek Lisans
Türkçe
1987
Makine MühendisliğiGazi ÜniversitesiMakine Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ERCAN ATAER