Evaluating the impact of human values on responsible ai development from stakeholder perspectives
Sorumlu yapay zeka geliştirmesinde insani değerlerin etkisinin paydaş perspektiflerinden değerlendirilmesi
- Tez No: 983707
- Danışmanlar: YRD. DOÇ. DR. ÖZDEN ÖZCAN TOP
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrol, Computer Engineering and Computer Science and Control
- Anahtar Kelimeler: Yapay zeka, Artificial intelligence
- Yıl: 2025
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Orta Doğu Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Enformatik Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Bilişim Sistemleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Bilişim Sistemleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, yapay zeka (YZ) teknolojilerinin günlük yaşamımızın her alanına hızla entegre olmasıyla ortaya çıkan kritik bir ihtiyaca odaklanmaktadır: YZ sistemlerinin sorumlu bir şekilde tasarlanması ve geliştirilmesi. Bu hızlı entegrasyonla birlikte, bu sistemlerin geliştirilmesinde yer alan paydaşların değer profillerinin etik karar alma süreçleri ve sorumlu YZ geliştirmesi üzerindeki etkisi, önemli bir araştırma alanı haline gelmiştir. YZ sistemlerinin etik açıdan güvenilir, adil, şeffaf ve hesap verebilir olabilmesi için yalnızca teknik gereksinimlerin değil, insan odaklı değerlerin de dikkate alınması gerekmektedir. İnsan değerleri, paydaşların etik karar alma süreçlerini önemli ölçüde etkilemektedir. İnsani değerleri özgenişletim-özaşkınlık ve yeniliğe açıklık-muhafazakarlık eksenlerinde gruplandıran Schwartz'ın Değerler Teorisi, insan değerlerinin (hazcılık, güç gibi) analizinde temel bir çerçeve sunmaktadır. Bu kuramsal çerçeve, YZ geliştirmesindeki paydaşların değer profillerinin analiz edilmesine rehberlik etmektedir. Bu tez, sorumlu YZ geliştirmede etik karar verme ile paydaşların insani değerleri arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Araştırma, sistematik literatür taraması, uygun değer değerlendirme yaklaşımının seçilmesi ve 83 YZ uzmanının katıldığı bir anket aracılığıyla paydaşların değerlerinin ve YZ projelerinin etik boyutlarının değerlendirilmesini içermektedir. Bulgular, paydaşların insani değerleri ile etik değerleri arasında anlamlı bir ilişki olmadığını göstermektedir. Paydaşların yaşı, cinsiyeti, eğitim düzeyi ve çalıştıkları kurumların konumu, etik kararlarını kısmen etkilemektedir. Bağlamın ise etik değerlerin önceliklendirilmesinde etkili olduğu görülmüştür. Bulgular, etik karar almanın karmaşık bir süreç olduğunu göstermektedir. Bu çalışma, YZ geliştirmede sıklıkla göz ardı edilen etik değerleri ve paydaşlar arasında değişen etik öncelikleri vurgulamakta, YZ geliştirmede etik uygulamalar ile paydaşlar arasındaki ilişkiyi ortaya koymakta ve paydaşlar arasındaki işbirliğini kolaylaştırarak paydaşların işbirliğini artırmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis addresses the need for responsible design and development of artificial intelligence (AI) technologies that are rapidly integrating into every aspect of life. With this rapid integration, the influence of stakeholders' value profiles on ethical decision-making and responsible AI (RAI) development has emerged as an important area of research. For developing RAI, it is essential to consider not only technical requirements but also ethical values. Human values (HV) significantly influence stakeholders' ethical decision-making processes. Schwartz's theory classifies HVs along the axes of Self-Transcendence/Self-Enhancement and Openness to Change/Conservation. This theory offers a framework to analyze HVs such as hedonism and power in stakeholder value profiles on RAI development. This thesis explores how stakeholders' ethical decision-making in AI relates to their HVs. The research includes a literature review, the selection of an appropriate value assessment approach, and an evaluation of stakeholders' values and the ethical dimensions of AI projects, based on a survey of 83 AI practitioners. Findings show there is no significant relationship between stakeholders' HVs and EVs. Stakeholders' age, gender, education level, and the location of their organization may slightly influence their ethical decisions. The context was found to be effective in prioritizing ethical values. The results indicate that making ethical decisions involves a complex process. This study highlights often overlooked ethical values in RAI development, shows varying stakeholder ethical priorities, and emphasizes the link between ethics and stakeholders. It also aims to promote stakeholder collaboration by encouraging cooperation among stakeholders.
Benzer Tezler
- İnsan hakları hukuku bağlamında dezenformasyonun demokratik toplum üzerindeki etkileri
The effects of disinformation on democratic society in the context of human rights law
TUĞÇE DUYGU KÖKSAL
- Gelişmekte olan ülkelerde teknoloji politikalarının belirlenmesi ve Türkiye'deki durum
Technology policies in developing countries and the situatiın in Turkey
MEHPARE BARIŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
1997
Endüstri ve Endüstri Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiMühendislik Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. TUFAN V. KOÇ
- Biyokütleden elde edilen karbon malzemelerin perovskit güneş pili uygulamaları ve yaşam döngüsü değerlendirmesi
Biomass‑derived carbon materials for perovskite solar cells: synthesis, application, and life cycle assessment
GÖKÇEN GÖKÇELİ KAHVECİ
Doktora
Türkçe
2026
Mühendislik Bilimleriİstanbul Teknik ÜniversitesiEnerji Bilimi ve Teknolojileri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NİLGÜN YAVUZ
- Yapay zekanın grafik tasarıma etkisi
The impact of artificial intelligence on graphic design
ÖZGÜR YOLBAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Güzel Sanatlarİstanbul Topkapı ÜniversitesiGrafik Tasarım Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HASAN ASAN
- İmalat sistemlerinin tasarlanması ve öncelik kurallarının belirlenmesinde yapay sinir ağlarının kullanılması
<the use of neural networks in determination of the manufacturing systems design and dispatching rules
TARIK ÇAKAR
Doktora
Türkçe
1997
İşletmeİstanbul Teknik Üniversitesiİşletme Mühendisliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYHAN TORAMAN