Rüstem Paşa Camii çinilerinde bulunan penç motifleri
Rüstem Paşa in Mosque tiles found claw motifs
- Tez No: 982667
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ LATİFE AKTAN ÖZEL
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Güzel Sanatlar, Fine Arts
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Geleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
- Bilim Dalı: Geleneksel Türk Sanatları Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, klasik dönem Osmanlı çini sanatının en nitelikli uygulamalarından biri olan İstanbul'daki Rüstem Paşa Camii'nde yer alan penç motiflerinin biçimsel çeşitliliğini, yüzeysel dağılımını, ölçümsel verilerini ve desen içi işlevlerini bütüncül bir yaklaşımla ele almaktadır. Caminin tüm çini kaplı yüzeylerinde gerçekleştirilen sistematik gözlem, desen çözümlemesi ve alan ölçüm çalışmaları sonucunda, yapı genelinde toplam 1.556 adet penç motifi tespit edilmiştir. Motifler yalnızca merkezî panolarda değil; çini yüzeyin neredeyse tamamına yayılmış biçimde, farklı desen gruplarının bünyesinde de yer almaktadır. Özellikle küçük boyutlu beş yapraklı pençler; kıvrık dal (rûmî) motiflerinin iç kısımlarında, saz yapraklarının damarlarında, hatâyî göbeklerinin merkezinde, bulut motiflerinin geçiş bölgelerinde ve natüralist üslupla işlenmiş çiçeklerin detaylarında sıklıkla kullanılmıştır. Bununla birlikte, penç motiflerinin yalnızca motif içlerinde değil, dal sistemlerinin üstünde de yer aldığı; böylelikle yalnızca süsleyici değil, desenin bütünlüğünü sağlayan bağlayıcı ve geçiş kurucu bir unsur olarak da işlev gördüğü tespit edilmiştir. Ayrıca camide yer alan bahar ağacı kompozisyonlarındaki çiçeklerin tamamı, biçimsel olarak stilize edilmiş penç formuna dayanmaktadır. Bu durum, motifin hem geleneksel hem natüralist desen anlayışında kendine yer bulduğunu göstermektedir. Pençlerin bu çok yönlü kullanımı, klasik Osmanlı çini süsleme anlayışında motiflerin yalnızca tekrarlayan formlar değil, aynı zamanda yüzeyin akışını yönlendiren kurucu unsurlar olduğunu ortaya koymaktadır. Biçimsel analizlerde dört, altı, sekiz ve on iki yapraklı penç türleri belirlenmiş, camide bahar ağaçları dahil toplamda 34 farklı penç tipi tipolojik olarak sınıflandırılmıştır. Bu türler arasında sade beş yapraklı klasik örnekler, kenar alanlara yerleştirilmiş yarım pençler, iri hatâyî merkezleriyle bütünleşmiş uygulamalar ve rûmî ya da saz yolu motifleriyle iç içe geçmiş örnekler yer almaktadır. Desen içerisinde yer yer merkezden çevreye açılan yapılar oluşturmuş, kimi zaman da arka arkaya dizilerek yüzey boyunca bütünlük sağlamıştır. Penç motifleri, klasik İznik çinilerinde karakteristik olan kobalt mavisi, turkuaz, mercan kırmızısı ve beyaz renklerle uygulanmıştır. Motiflerin boyutsal dağılımı oldukça geniştir. En küçük penç motifleri, geçiş bordürleri, sütun başlıkları ve kıvrımlı dal içlerinde yer almakta olup, yaklaşık 1–1,2 cm çapındadır. En büyük penç motifi ise yaklaşık pandantiflerde bulunan 32 cm diğer büyük penç ise 26 cm çapında olup, cami kubbe geçiş kuşağında yer alan Allah (c.c) ve Hz. Ali lafızlarının bulunduğu karşılıklı iki pandantifte konumlanmıştır. Bu iri motifler, görsel merkez tanımı yapan en belirgin örneklerdir. Yapının farklı bölümlerinde yapılan yüzey analizleri neticesinde pençlerin dağılımı aşağıdaki gibidir: Son Cemaat Yeri ve Kuşakları: 21,5 m² yüzeyde 130 adet Harim Duvarları ve Giriş Kuşağı: 36,5 m² yüzeyde 187 adet Pandantifler ve Geçiş Kuşakları: 14 m² yüzeyde 184 adet Kubbe Geçiş Kuşağı: 6 m² yüzeyde 78 adet Mihrabın Alt ve Üst Yüzeyleri: 7 m² yüzeyde 41 adet Kadınlar Mahfili ve Kuşakları: 9,5 m² yüzeyde 63 adet Sağ ve Sol Galeriler (Alt/Üst): 44 m² yüzeyde 524 adet Revaklar ve Kemer Yüzeyleri: 16 m² yüzeyde 174 adet Pencere Alınlıkları ve Kuşakları: 11 m² yüzeyde 96 adet Sütun Başlıkları, Gövdeleri ve Fil Ayakları: 11 m² yüzeyde 80 adet Kapı Üstü Kuşakları ve Kitabeler: 2 m² yüzeyde 20 adet Yarım Kemer Geçişleri: 2 m² yüzeyde 17 adet Ayrıca yapı genelinde 66 farklı çini kompozisyonu (karo) tespit edilmiştir. Her biri farklı sayıda, ölçüde ve tertipte penç motifi içeren bu düzenlemeler; camide uygulanan bezeme sisteminin yalnızca tekrara değil, çeşitliliğe ve yapısal bütünlüğe dayalı olarak oluşturulduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, Rüstem Paşa Camii'nde kullanılan penç motifleri; sayısal zenginliği, biçimsel çeşitliliği, desen içindeki çok yönlü konumlanışı ve mimari öğelerle kurduğu yapısal bütünlük üzerinden, klasik Osmanlı çini sanatının hem estetik hem teknik anlamda en üst düzey örneklerinden birini temsil etmektedir.
Özet (Çeviri)
This study deals with the formal diversity, superficial distribution, measurement data and in-pattern functions of the claw motifs in the Rüstem Pasha Mosque in Istanbul, one of the most qualified applications of the classical period Ottoman tile art, with a holistic approach. As a result of systematic observation, pattern analysis and area measurement studies carried out on all tiled surfaces of the mosque, a total of 1,556 claw motifs were identified throughout the building. Motifs are not only on the central panels; Tile is spread over almost the entire surface, and it is also included in different pattern groups. Especially small-sized five-leaf claws; It was frequently used in the inner parts of curved branch (rûmî) motifs, in the veins of reed leaves, in the center of the hatâyî belly, in the transition areas of cloud motifs, and in the details of flowers embroidered in a naturalistic style. However, it is important to note that claw motifs are not only located within the motifs, but also above the branch systems; Thus, it has been determined that it functions not only as an ornament, but also as a binding and transitional element that ensures the integrity of the pattern. In addition, all of the flowers in the spring tree compositions in the mosque are based on the stylized penj form. This shows that the motif has found its place in both traditional and naturalistic pattern understanding. This versatile use of penches reveals that motifs are not only repetitive forms in the classical Ottoman tile decoration approach, but also constituent elements that direct the flow of the surface. In the formal analysis, four, six, eight and twelve-leaf pench types were determined, and a total of 34 different pench types, including spring trees, were classified typologically in the mosque. Among these types, there are classical examples with simple five leaves, half-claws placed in the margins, applications integrated with large memory centers, and examples intertwined with rumi or reed path motifs. In the pattern, it has formed structures that open from the center to the periphery in places, and sometimes it has been lined up one after the other and provided integrity along the surface. The claw motifs were applied with cobalt blue, turquoise, coral red and white colors characteristic of classical Iznik tiles. The dimensional distribution of motifs is quite wide. The smallest claw motifs are located inside the transition borders, column capitals and curved branches and are approximately 1–1.2 cm in diameter. The largest penç motif is approximately 42 cm in diameter and is located in two opposite pendentives with the words Allah (c.c) and Hazrat Ali in the transition belt of the dome of the mosque. These large motifs are the most prominent examples of visual center definition. As a result of the surface analyzes made in different parts of the building, the distribution of the claws is as follows: Last Congregation Place and Belts: 130 pieces on a surface of 21.5 m² Harim Walls and Entrance Zone: 187 units on a surface of 36.5 m² Pendentives and Transition Belts: 184 pieces on 14 m² surface Dome Transition Zone: 78 pieces on 6 m² surface Upper and Lower Surfaces of the Mihrab: 41 pieces on a surface of 7 m² Women's Quarters and Girdles: 63 pieces on a surface of 9.5 m² Right and Left Galleries (Bottom/Bottom): 524 on a surface of 44 m² Porticoes and Arch Surfaces: 174 pieces on 16 m² surface Window Pediments and Belts: 96 pieces on 11 m² surface Column Capitals, Trunks and Elephant Feet: 80 pieces on 11 m² surface Door Belts and Inscriptions: 20 pieces on a surface of 2 m² Half Arch Passages: 17 pieces on 2 m² surface In addition, 66 different tile compositions (tiles) were identified throughout the building. These arrangements, each of which contains a different number, size and arrangement of claw motifs; It shows that the decoration system applied in the mosque is not only based on repetition, but also on diversity and structural integrity. As a result, the claw motifs used in the Rüstem Pasha Mosque; It represents one of the highest level examples of classical Ottoman tile art in both aesthetic and technical terms through its numerical richness, formal diversity, versatile positioning in the pattern and structural integrity it establishes with architectural elements.
Benzer Tezler
- Rüstem Paşa Camii çinilerinde bulunan yaprak motiflerinin irdelenmesi
Analyzing the leaf motifs on the tiles of Rüstem Pasha Mosque
SEVDA SOYSAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Güzel SanatlarFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ LATİFE AKTAN ÖZEL
- Rüstem Paşa Camii çinilerinde dört çiçek üslubu (Lale, karanfil, gül, sümbül)
Four flower styles on Rüstem Pasa Mosque tiles (Tulip, carnation, rose, hyacinth)
SONGÜL ŞİMŞEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Güzel SanatlarFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ LATİFE AKTAN ÖZEL
- Rüstem Paşa Camii çinilerinden örnekler
Samples from Rüstem Paşa Mosques tiles
MERYEM ÖZCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2007
El SanatlarıGazi ÜniversitesiEl Sanatları Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. TEVHİDE ÖZBAĞI
DOÇ. DR. VİLDAN ÇETİNTAŞ
YRD. DOÇ. DR. OLCAY BORATAV
- Modular design approach of Master Sinan's single-domed provincial mosques
Mimar Sinan'in tek kubbeli taşra camilerinin modüler tasarim yaklaşimi
HÜRMET ESET
Yüksek Lisans
İngilizce
2021
MimarlıkAbdullah Gül ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BURAK ASILİSKENDER
- Rüstem Paşa Camii çinilerinde lale ve karanfil motifleri
The tulip and carnation motifs on the tiles of Rüstem Pasha Mosque
GÜLÜZAR ÇEVİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
El SanatlarıFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiGeleneksel Türk El Sanatları Ana Sanat Dalı
YRD. DOÇ. DR. LATİFE AKTAN ÖZEL