Kentsel yeşil altyapı sistemi önerisi: Çankaya mahallesi örneği
Proposal for urban green infrastructure: A case study of Çankaya neighborhood
- Tez No: 978978
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ŞEHRİBAN ŞAHAN ERASLAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Peyzaj Mimarlığı, Landscape Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Süleyman Demirel Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık, Planlama ve Tasarım Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kentler, artan nüfus, hızlı kentleşme ve iklim değişikliği gibi küresel ölçekte etkili olan çevresel baskılar nedeniyle ciddi tehditlerle karşı karşıya kalmaktadır. Bu tehditler; ormansızlaşma, biyolojik çeşitlilik kaybı, ekosistem hizmetlerinde bozulmalar, türlerin yaşam alanlarının daralması ve ekolojik dengenin zarar görmesi şeklinde kendini göstermektedir. Sürdürülebilirlik kaygıları, son yıllarda hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkeleri, iklim kriziyle mücadele kapsamında yeni yaklaşımlar geliştirmeye yönlendirmiştir. Bu doğrultuda, kentlerin iklim değişikliğine uyum sağlayabilen, kendi kendine yetebilen, ekosistem hizmetlerini koruyan ve sürdürülebilir gelişimi destekleyen bir yapıya kavuşturulması amacıyla kentsel yeşil altyapı sistemleri önemli bir planlama aracı olarak öne çıkmıştır. Yeşil altyapının; doğal ve yapay ekosistemleri birlikte ele alarak kentleri daha dirençli, sağlıklı ve yaşanabilir hâle getireceği düşünülmektedir. Bu bağlamda, iklim değişikliğinin sebep olduğu sosyal, fiziksel ve ekonomik etkiler ile sürekli artan nüfus baskısı ve sürdürülebilirliği sağlanamayan doğal kaynaklar dikkate alındığında, doğa tabanlı çözümler üreten, ekolojik ve ekonomik değerleri birlikte yönetmeye olanak sağlayan bütüncül bir planlama yaklaşımına duyulan ihtiyaç açıkça ortaya çıkmaktadır. Yeşil altyapılar; ekolojik, işlevsel ve sürdürülebilir değerleri bir arada barındıran, doğal ve kültürel alanları kapsayan, kentsel ve kırsal ölçekte uygulanabilir sistemler olarak tanımlanmaktadır. Bu sistemler; yeşil koridorlar, parklar, bahçeler, dikey bahçeler, yağmur bahçeleri, geçirimli yüzeyler, rekreasyon alanları ve sokak ölçeğinde yeşil çözümler gibi çok çeşitli bileşenlerden oluşmaktadır. Bu kapsamda, yeşil altyapı, kentsel veya doğal alanlarda iklimsel zorlukların çözümünde gerekli ekolojik altlığı sağlayan sistemli bir ağ bütünü olarak değerlendirilmektedir. Bu çalışmada, Ankara ili Çankaya ilçesi Çankaya Mahallesi örnek alan seçilerek, iklim değişikliğinin etkileri ve kentsel ısı adası oluşumları yeşil altyapı yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilmiş, alanın mevcut ekolojik yapısı, bitki örtüsü ve fonksiyonel arazi kullanım özellikleri ayrıntılı olarak incelenmiştir. Çalışmanın ilk aşamasında konuya ilişkin kapsamlı bir literatür taraması yapılmış, yeşil altyapı ve kentsel ısı adası kavramları üzerinden kavramsal çerçeve oluşturulmuş, ulusal ve uluslararası ölçekte uygulanabilir yöntemler değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde Landsat uydu görüntüleri, Meteoroloji Genel Müdürlüğü verileri ve Çankaya Belediyesi'nden elde edilen altlık veriler bir araya getirilmiş ve ArcGIS 10.8 yazılımı kullanılarak sayısallaştırılmıştır. Çalışmanın bu aşamasında, Landsat 4-5 TM ve Landsat 8 OLI uydu görüntülerine dayalı olarak 1985-2024 yılları arasındaki temmuz aylarına ait arazi yüzey sıcaklığı (LST), normalize edilmiş bitki fark analizi (NDVI) ve normalize edilmiş yapılaşma indeksi (NDBI) analizleri yapılmış, bu veriler üzerinden uzun dönemli değişimler ortaya konulmuştur. Elde edilen analiz sonuçlarına göre, imar planı verileri ve uydu görüntülerinin çakıştırılmasıyla oluşturulan arazi örtüsü değerlendirmelerinde, Çankaya Mahallesi'nin resmi kurumların yoğun olarak bulunduğu alanlar, yapısal yerleşimler ve parçalı yeşil alanlardan oluştuğu görülmüştür. Meteorolojik veriler incelendiğinde, Meteoroloji Genel Müdürlüğü 17130 numaralı istasyondan alınan sıcaklık verilerine göre 1985 yılı temmuz ayı ortalama sıcaklığı 19,3–20,5°C aralığındayken, 2024 yılı temmuz ayı ortalama sıcaklığı 24,4–25,6°C aralığına yükselmiştir. Son 40 yıllık süreçte yaklaşık 5°C'lik bir artış olduğu tespit edilmiştir. Arazi yüzey sıcaklığı (LST) analizlerine bakıldığında, 1985 yılı temmuz ayı için en düşük yüzey sıcaklığı 29,9°C, en yüksek değer 38°C olarak belirlenmiş, alan genelinde ortalama yüzey sıcaklığı yaklaşık 30°C seviyesinde ölçülmüştür. 2024 yılı temmuz ayı analizlerinde ise en düşük yüzey sıcaklığı 28,2–30°C arasında değişmekte, en yüksek yüzey sıcaklığı 39,8°C'ye kadar çıkmaktadır. Özellikle sert zeminlerin ve yapılaşmanın yoğun olduğu bölgelerde, yeşil alanlara kıyasla yaklaşık 8–9°C'lik sıcaklık farkı olduğu ortaya konulmuştur. NDVI analizleri incelendiğinde, 1985 yılı temmuz ayında sağlıklı bitki örtüsü varlığı için en yüksek NDVI değeri 0,74, yapılaşmanın yoğun olduğu bölgelerde ise en düşük değer -0,19 olarak belirlenmiştir. 2024 yılı temmuz ayı için en yüksek NDVI değeri 0,88, en düşük değer ise 0,01'dir. NDVI fark analizi sonuçları, 1985-2024 dönemi arasında bitki örtüsünün özellikle mahalle genelinde 0,1–0,3 aralığında pozitif yönde artış gösterdiğini ortaya koymuştur. Araştırma kapsamında yapılan LST ve NDVI fark analizleri bir arada değerlendirildiğinde, mahallede yüzey sıcaklıklarının özellikle yapılaşmanın yoğun olduğu bölgelerde 4°C ile 9,4°C arasında arttığı, yeşil alanların yoğun olduğu bölgelerde ise yüzey sıcaklıklarının daha düşük kaldığı belirlenmiştir. Fonksiyonel arazi örtüsü analizi sonucunda, yeşil altyapı bileşenleri; resmi kurum bahçeleri, konut bahçeleri, rekreasyon alanları, okul bahçeleri, ticari tesis bahçeleri ve sokak arası yeşil alanlar olarak sınıflandırılmıştır. Çalışma sonucunda, mahalle sınırları içinde sıcaklığın en yüksek olduğu üç kritik bölge belirlenmiş, bina yüksekliği/yol genişliği oranı, güneşlenme süreleri ve mevcut yeşil alan potansiyeli dikkate alınarak altı sokak ve bir cadde öncelikli uygulama alanları olarak seçilmiştir. Bu alanlar için, yapısal özellikler ve iklim koşulları göz önünde bulundurularak yeşil altyapı uygulamaları önerilmiş ve yapay zekâ tabanlı modellerle görselleştirilmiştir. Sonuç olarak, çalışma kapsamında elde edilen bulgular, iklim değişikliğinin Çankaya Mahallesi özelinde kentsel ısı adası etkilerini önemli ölçüde artırdığını ve bitki örtüsünün bu etkiyi azaltıcı bir rol oynadığını ortaya koymuştur. Bu doğrultuda, yüzey sıcaklığının yüksek olduğu bölgelerde geçirimsiz yüzeylerin azaltılması, yağmur bahçeleri, yeşil otoparklar, dikey bahçeler, sokak ağaçlandırmaları ve yerel bitki türlerinin kullanıldığı peyzaj düzenlemeleri gibi doğa tabanlı çözümlerle mikroiklimin iyileştirilmesi hedeflenmiştir. Böylece hem ekosistem hizmetlerinin sürekliliğinin sağlanması hem de Çankaya Mahallesi'nin iklim değişikliğine karşı dirençli, sürdürülebilir ve yaşanabilir bir kentsel çevreye dönüştürülmesi amaçlanmaktadır
Özet (Çeviri)
Cities are facing significant threats due to global environmental pressures such as population growth, rapid urbanization, and climate change. These threats manifest as deforestation, biodiversity loss, disruptions in ecosystem services, the shrinking of species' habitats, and the deterioration of ecological balance. In recent years, sustainability concerns have driven both developed and developing countries to seek new approaches to address the impacts of the climate crisis. Within this framework, urban green infrastructure (UGI) systems have emerged as an important planning tool for transforming cities into climate-resilient, self-sufficient, and sustainable environments that preserve ecosystem services and support long-term development. Green infrastructure, by integrating natural and artificial ecosystems, is considered capable of making cities more resilient, healthier, and livable. In this context, considering the social, physical, and economic impacts of climate change, the increasing pressure of population growth, and the unsustainable use of natural resources, the need for an integrated planning approach that produces nature-based solutions and enables the joint management of ecological and economic values has become evident. Green infrastructure is defined as systems that encompass ecological, functional, and sustainable values, including natural and cultural areas, and can be implemented at both urban and rural scales. These systems consist of diverse components such as green corridors, parks, gardens, vertical gardens, rain gardens, permeable surfaces, recreational areas, and street-scale green solutions. In this respect, green infrastructure is considered a comprehensive network that provides the necessary ecological basis for addressing climatic challenges in urban and natural environments. In this study, Çankaya Neighborhood, located in the Çankaya District of Ankara Province, was selected as the case study area, and the impacts of climate change and urban heat island (UHI) formation were evaluated within the framework of the green infrastructure approach. The study aimed to analyze the changes in vegetation cover, land surface temperature (LST), and land use characteristics between 1985 and 2024, to identify suitable green infrastructure strategies, and to develop proposals for sustainable urban planning. In the first stage, an extensive literature review was conducted to establish the conceptual framework for green infrastructure and urban heat islands, and applicable methods at national and international scales were assessed. During the analysis, Landsat satellite imagery, data from the Turkish State Meteorological Service, and base maps obtained from Çankaya Municipality were integrated and processed using ArcGIS 10.8. Using Landsat 4-5 TM and Landsat 8 OLI images, analyses of land surface temperature (LST), normalized difference vegetation index (NDVI), and normalized difference built-up index (NDBI) were conducted for July periods between 1985 and 2024, and long-term spatial and temporal changes were revealed. The analysis results indicated that the land cover of Çankaya Neighborhood, derived by overlaying zoning maps with satellite imagery, consists of institutional areas, built-up zones, and fragmented green spaces. According to data from the Turkish State Meteorological Service Station No. 17130, the average July temperature was between 19.3°C and 20.5°C in 1985, increasing to 24.4°C to 25.6°C by 2024, revealing a rise of approximately 5°C over the last 40 years. The LST analysis showed that in July 1985, the minimum land surface temperature was 29.9°C, the maximum was 38°C, and the average was approximately 30°C. In July 2024, the minimum LST ranged between 28.2°C and 30°C, while the maximum reached 39.8°C. Particularly in highly urbanized and impervious areas, temperature differences of approximately 8–9°C compared to greener areas were identified. NDVI analysis revealed that in July 1985, the highest NDVI value for healthy vegetation was 0.74, while the lowest value in densely built-up areas was -0.19. For July 2024, the highest NDVI value increased to 0.88, and the lowest value was 0.01. The NDVI difference analysis demonstrated a positive increase between 0.1 and 0.3 in vegetation cover across the neighborhood between 1985 and 2024. When LST and NDVI difference analyses were evaluated together, it was observed that surface temperatures in densely urbanized areas increased by 4°C to 9.4°C, whereas areas with more vegetation maintained significantly lower temperatures. The functional land cover analysis identified the main green infrastructure components as institutional gardens, residential gardens, recreational areas, schoolyards, commercial facility gardens, and inter-street green spaces. Within the neighborhood, three critical zones with the highest temperatures were determined, and considering building height-to-street width ratios, solar exposure, and existing green potential, six streets and one avenue were selected as priority implementation areas. For these locations, green infrastructure applications suitable for local structural characteristics and climatic conditions were proposed, and the strategies were visualized through AI-supported modeling techniques. In conclusion, the findings of this study demonstrate that climate change has significantly intensified the urban heat island effect within Çankaya Neighborhood, while vegetation and green areas play a crucial role in mitigating this impact. Based on these results, it is recommended to reduce impervious surfaces and improve the local microclimate through nature-based solutions such as permeable pavements, rain gardens, green parking areas, vertical gardens, street tree planting, and landscaping with native plant species. The green infrastructure strategies developed in this study are expected to contribute to the creation of climate-resilient, sustainable, and livable urban environments, particularly for the Çankaya District of Ankara.
Benzer Tezler
- Kentsel çevre ve yeşil altyapı bağlamında açık alanların performanslarının değerlendirilmesi ve optimizasyonuna yönelik parametrik bir model önerisi
A parametric model roposal for optimization analysis of urban open space performance in the context of green infrastructure and urban environment
SAFİYE ELİF SERDAR YAKUT
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Peyzaj Mimarlığıİstanbul Teknik ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MELTEM ERDEM KAYA
- Yeşil altyapı sistemleri ve unsurlarının peyzaj tasarım ölçeğinde irdelenmesi; Düşler vadisi Riva projesi (İstanbul) örneği
Examination of green infrastructure systems and its elements at the landscape desing scale; Dreams valley Riva project (İstanbul) example
ÖMER AKAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Peyzaj MimarlığıArtvin Çoruh ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. DERYA SARI
- Çatalca - Subaşı Mahallesi yağmur suyu drenaj sisteminin projelendirilmesi ve yaklaşık maliyetinin hesaplanması
Başlık çevirisi yok
DOĞUKAN SARI
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
İnşaat Mühendisliğiİstanbul Gelişim Üniversitesiİnşaat Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ YASİN PAŞA
- Urban ecotherapy: A comparative evaluation on the therapy potentials of park features in Istanbul
Kentsel ekoterapi: İstanbul'daki park özelliklerinin terapi potansiyelleri üzerine karşılaştırmalı bir değerlendirme
DİDEM KARA
Yüksek Lisans
İngilizce
2021
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiKentsel Tasarım Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÜLDEN DEMET ORUÇ
- Kentsel yeşil yollar ve yeşil yolların planlama stratejisi: İstanbul-Haliç için bir planlama önerisi
Urban greenways and its planning strategy: A planning proposal for İstanbul-golden horn
ZERRİN HOŞGÖR
Yüksek Lisans
Türkçe
2005
Peyzaj Mimarlığıİstanbul Teknik ÜniversitesiPeyzaj Mimarlığı Ana Bilim Dalı
Y.DOÇ.DR. REYHAN YİĞİTER