Kentsel dönüşüm ve sınıfsal farklılaşma: İstanbul Çengelköy örneği
Urban transformation and class differentiation; The case of İstanbul Çengelköy
- Tez No: 977133
- Danışmanlar: PROF. DR. NURGÜN OKTİK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sosyoloji, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Kentleşme, Kentsel dönüşüm, Sosyal dışlanma, Soylulaştırma, Urbanization, Urban transformation, Social exclusion, Gentrification
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Maltepe Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sosyoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Sosyoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, İstanbul/Üsküdar'a bağlı Çengelköy semtindeki Güzeltepe, Bahçelievler, Mehmet Akif Ersoy ve Kirazlıtepe mahallelerinde yürütülen kentsel dönüşüm uygulamalarının yerel halkın yaşam koşulları, sosyal ilişkileri, mekânsal deneyimleri ve sınıfsal ayrışmaları üzerindeki etkilerini incelemektedir. Tez çalışması, Türkiye'de 1950 sonrası hızlanan kentleşmenin imar afları, gecekondu yasallaştırmaları ve dönüşüm projeleriyle derinleşen sosyo-mekânsal ayrışma bağlamına tartışılmıştır. Karma yöntem tekniğiyle, Çengelköy'ün Güzeltepe, Bahçelievler, Mehmet Akif Ersoy ve Kirazlıtepe mahallelerinde 330 kişiyle anket, aynı mahallelerden 35 kişiyle yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bulgular, dönüşümün komşuluk ve dayanışma ağlarını zayıflattığını, mahalle aidiyetinde azalma ve sosyal mesafede artış ürettiğini; yükselen kira/aidat ve yaşam maliyetlerinin düşük gelirli ve emekli haneler için ekonomik baskıyı artırarak yerinden edilme riskini büyüttüğünü göstermektedir. Yeni lüks konut/sitelerin yaygınlaşmasıyla eski sakinler ile yeni gelen gruplar arasında gündelik mekân kullanımı ve kültürel pratiklerde ayrışma belirginleşmektedir. Fiziksel altyapı ve yapı güvenliğinde iyileşme olduğu düşünülse de ekonomik ve sosyal maliyetler bu kazanımları arka plana atmaktadır. Genel olarak bulgular, dönüşümün Güzeltepe, Bahçelievler, Mehmet Akif Ersoy ve Kirazlıtepe mahallelerinde sınıfsal farklılaşmayı belirgin hale getirdiğine işaret etmektedir. Çalışmanın ortaya koyduğu veriler, kentsel dönüşümün yalnızca mekânsal düzenlemeler yaratmakla kalmadığını, aynı zamanda farklı sosyoekonomik gruplar arasında görünür ve görünmez sınırların oluşumunu hızlandırdığını göstermektedir. Lüks konut sitelerinin yaygınlaşması ve geleneksel mahalle dokusunun çözülmesi, üst sınıflar ile alt ve orta gelir grupları arasında belirginleşen yaşam tarzı farklılıklarını daha da keskinleştirmiştir. Dolayısıyla Çengelköy semti örneği, kentsel dönüşüm süreçlerinin toplumsal eşitsizlikleri yeniden üretme ve sınıfsal ayrışmayı derinleştirme potansiyelini somut biçimde ortaya koymaktadır. Bu durum kentsel politikaların mekânsal güvenliği artırmakla birlikte, toplumsal bütünleşme yerine ayrışmayı teşvik eden sonuçlar doğurabileceğine işaret etmektedir.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the effects of urban transformation practices on living conditions, social relations, spatial experiences, and class segregation in the neighborhoods of Güzeltepe, Bahçelievler, Mehmet Akif Ersoy, and Kirazlıtepe in the Çengelköy district of Üsküdar, Istanbul. The study is discussed within the broader context of socio-spatial segregation in Turkey, which has deepened since the 1950s through rapid urbanization, amnesty laws, the legalization of informal housing, and large-scale renewal projects. Employing a mixed-methods design, the research involved surveys with 330 residents and semi-structured, in-depth interviews with 35 participants from the same neighborhoods. The findings show that the transformation has weakened networks of neighborhood solidarity, reduced a sense of belonging, and increased social distance; rising rents, fees, and living costs have intensified economic pressures on low-income and retired households, heightening the risk of displacement. The spread of luxury housing estates has accentuated separations between long-term residents and newcomers in terms of everyday spatial practices and cultural habits. Although improvements in physical infrastructure and building safety are acknowledged, these gains are overshadowed by the accompanying economic and social costs. Overall, the results highlight that urban transformation in Çengelköy has made class differentiation increasingly visible. The evidence further demonstrates that urban transformation does not solely produce spatial reconfigurations but also accelerates the creation of visible and invisible boundaries between different socioeconomic groups. The proliferation of luxury housing and the dissolution of traditional neighborhood structures have sharpened lifestyle distinctions between upper classes and lower- to middle-income groups. Thus, the case of Çengelköy illustrates the potential of urban transformation processes to reproduce social inequalities and deepen class segregation. This suggests that while urban policies may enhance spatial security, they may simultaneously foster outcomes that encourage segregation rather than social cohesion.
Benzer Tezler
- Üsküdar'da kültürel sahne olarak klasik Türk müziği çevresi: Kentsel mekân ve sosyo-kültürel farklılaşma
The classical Turkish music milieu as a cultural scene in Üsküdar:Urban space and socio-cultural differentiation
ALİ ÖMER YURDDAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
SosyolojiÜsküdar ÜniversitesiMedya ve Kültürel Çalışmalar Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CEM TUTAR
- İstanbul'da 1980 sonrasında oluşan kapalı konut alanlarının incelenmesi
Research of gated communities which have been occured in İstanbul post 1990 era
EMRE İŞLEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2007
MimarlıkYıldız Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. NÜKET TUNCER
- Kültürel miras alanlarında soylulaştırma süreçlerine Zukin'in 'Otantiklik' kavramsallaştırması ile bir bakış: Diyarbakır/Sur örneği
An outlook on the gentrification processes in cultural heritage areas through Zukin's conceptualization of 'Authenticity': The case of Diyarbakır, Sur
NAZİRE TÜRKOĞLU ASLAN
- La construction du style de vie à travers des sites d'achat groupé: L'exemple de Groupon
Grup satın alma siteleri üzerinden yaşam tarzı inşası: Groupon örneği
ECE NEZİHE DERİCİOĞLU
- Identité de classe sociale et l'ethnicité
Sınıf ve etnisite kimliği
HURİ KİRAZ ÖZDOĞAN
Yüksek Lisans
Fransızca
2013
Siyasal BilimlerGalatasaray ÜniversitesiSiyaset Bilimi Ana Bilim Dalı
PROF. FÜSUN ÜSTEL