Türkiye'de yargısal siyaset: Türk Anayasa Mahkemesi temelinde bir inceleme
Judicial politics in Turkey: An analysis based on the Turkish Constitutional Court
- Tez No: 976447
- Danışmanlar: PROF. DR. HİKMET KIRIK
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Siyasal Bilimler, Hukuk, Political Science, Law
- Anahtar Kelimeler: Anayasa Mahkemesi, Yargısal aktivizm, Yargısal denetim, Constitutional Court, Judical aktivism, Judical rewiew
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Anayasa mahkemeleri, günümüzde siyasal sorunların çözümünde giderek daha fazla başvurulan kurumlar hâline gelmektedir. Özellikle muhalefet partilerinin, siyasal iktidarın politikalarını önlemek amacıyla sıkça başvurduğu bu yol, kimi durumlarda sorumluluğun anayasa mahkemesine devredilmesi nedeniyle siyasal iktidarlar açısından da işlevsel bir araç niteliği kazanabilmektedir. Ayrıca bireysel başvuru mekanizmasının tanınması, anayasa mahkemelerini bireylerin ve toplumsal hareketlerin taleplerini iletebilecekleri bir kanal hâline taşımıştır. Dolayısıyla, yargısal gücün dünya genelinde genişleme eğiliminde olduğu ve anayasa mahkemelerinin ulusal siyasal sistemler içinde giderek daha etkili bir siyasal aktör konumuna geldiği yönünde yaygın bir kabul bulunmaktadır. Öte yandan bu eğilim, anayasa mahkemelerini siyaset bilimi disiplini çerçevesinde bir araştırma nesnesi olarak ele alan yargısal siyaset çalışmalarının da temel ilgi alanlarından birini oluşturmaktadır. Akademik literatürde söz konusu süreç,“siyasetin yargısallaşması”kavramı çerçevesinde tartışılmaktadır. Bu doktora tezi, Türkiye örneği üzerinden siyasetin yargısallaşmasına yol açan dinamikleri sorunsallaştırmaktadır. Bu bağlamda, Türk Anayasa Mahkemesinin yargısal gücü ve bu gücün tarihsel süreçteki dönüşümü, siyasetin yargısallaşmasının temel belirleyicisi olarak ele alınmaktadır. Yargısal güç olgusu iki boyutu üzerinden incelenmektedir: siyasal aktörlerin Anayasa Mahkemesinin yargısal gücü üzerindeki anayasal düzenlemeleri formel boyutu, Mahkemenin yargısal pratiği aracılığıyla bu gücü kullanması ise fiilî boyutu oluşturmaktadır. Her iki boyutun işleyişinde belirleyici olan unsur ise siyasal bağlamdır. Bu doğrultuda bu çalışma, Anayasa Mahkemesinin kuruluşundan itibaren, Mahkeme ile siyasal aktörler arasındaki stratejik ilişkiler üzerinden siyasetin yargısallaşmasının farklı tarihsel dönemlerdeki seyrini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Tarihselci-yorumsamacı bir yaklaşımı benimseyen çalışmada, kapsamlı bir veri setinden yararlanılmıştır. İncelenen kaynaklar arasında Anayasa Mahkemesi kararları, TBMM Genel Kurul ve komisyon tutanakları, siyasal partilerin seçim beyannameleri, Anayasa Mahkemesi başkanlarının konuşmaları ile anayasa yapım sürecinde ortaya çıkan taslak ve belgeler yer almaktadır. Ayrıca, yarı-yapılandırılmış mülakat tekniği kullanılarak 12 Anayasa Mahkemesi üyesiyle gerçekleştirilen derinlemesine görüşmeler çalışmanın yöntemsel açıdan öne çıkan yönünü oluşturmaktadır. Bu çerçevede çalışma, siyasetin yargısallaşmasını çok boyutlu yapısıyla ele alması ve bu olguyu yargısal güç mücadeleleri üzerinden incelemesi bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Elde edilen bulgular, Türkiye'de siyasetin yargısallaşmasının Anayasa Mahkemesi ile siyasal aktörlerin stratejik kararlarıyla şekillendiğini; bu sürecin doğrusal ve kesintisiz bir genişleme izlemediğini; tarihsel dönemlere göre farklı boyutların öne çıktığını göstermektedir. Nitekim Mahkemenin yargısal gücü özellikle 2010 sonrasında hukuki düzlemde genişlemiş olsa da uygulamada bu gücün kullanımının çeşitli dirençlerle karşılaştığı görülmektedir.
Özet (Çeviri)
Constitutional courts have become institutions that are increasingly being relied on to resolve political issues in contemporary era. Opposition political parties often use this pathway to challenge or block the policies of ruling governments, but it can also serve as a functional tool for governments—particularly when political responsibility is deferred to the court. Furthermore, the introduction of the individual application mechanism has transformed constitutional courts into channels through which individuals and social movements can express their demands. Consequently, there is a widely accepted view that judicial power is expanding globally and that constitutional courts are becoming influential political actors within national political systems. This trend has positioned constitutional courts as a central subject of inquiry in judicial politics, especially in political science. In academic literature, this phenomenon is commonly discussed within the conceptual framework of the“judicialization of politics.”This doctoral dissertation problematizes the dynamics contributing to the judicialization of politics in Turkey. In this context, the primary determinants of this process are examined, focusing on the judicial power of the Turkish Constitutional Court and its transformation over time. The concept of judicial power is analyzed along two dimensions: the formal dimension, which pertains to constitutional regulations shaped by political actors, and the practical dimension, which refers to how this power is exercised through the court's jurisprudence. A critical factor shaping both dimensions is the prevailing political context. Thus, this study aims to trace the trajectory of the judicialization of politics in different historical periods by analyzing the strategic interactions between the Constitutional Court and political actors from the Court's establishment to the present. Using a historical-interpretive approach, the study draws on an extensive dataset. The sources examined include decisions of the Constitutional Court; proceedings and committee minutes from the Grand National Assembly of Turkey (TBMM); political party election manifestos; speeches by presidents of the Constitutional Court; and various drafts and documents produced during constitutional reform processes. A key methodological component of the research is the use of semi-structured interviews with 12 Constitutional Court members. Within this framework, the dissertation makes an original contribution to the literature by addressing the judicialization of politics from a multidimensional perspective and analyzing this phenomenon within the context of struggles over judicial power. The findings demonstrate that the judicialization of politics in Turkey is shaped by strategic decisions made by the Constitutional Court and political actors; that this process does not follow a linear or uninterrupted trajectory; and that different dimensions of judicialization become prominent in different historical periods. Notably, although the Court's judicial power expanded on a legal basis after 2010, its actual exercise has encountered various forms of resistance.
Benzer Tezler
- Türkiye'de 1 Mayısların düzenlenmesi ve yönetilmesi
The organization and governance of May days in Turkey / L'organisation et l'administration des 1er Mai en Turquie
ERHAN ÖZŞEKER
Doktora
Türkçe
2021
Siyasal BilimlerGalatasaray ÜniversitesiSiyaset Bilimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİROL CAYMAZ
- Anayasa yargısında yargısal sınırlılık doktrini
The doctrine of judicial self-restraint in Constitutional adjudication
ENDER TÜRK
Doktora
Türkçe
2022
HukukGalatasaray ÜniversitesiKamu Hukuku Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞULE ÖZSOY BOYUNSUZ
- Anayasa yargısı-parlamento ilişkileri ekseninde Türk Anayasa Mahkemesi'nin demokratik meşruluk sorunu
The democratic letimacy problem of the Turkish Constitutional Court from the axis of constitutional review-legislative assembly relations
SERDAR GÜLENER
Doktora
Türkçe
2010
HukukSakarya ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü
DOÇ. DR. ÖMER ANAYURT
- Türk Parlamento Hukukunun kaynakları ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin çalışma düzeni
The resources of the Turkish Parliamentary Law and the working order of the Turkish Grand National Assembly
VOLKAN HAS
- AİHM kararları ekseninde Türkiye'de adil yargılanma hakkı
The right to a fair trial in Turkey based on the decisions of the European Court of Human Rights
DELİL YÜKSEKDAĞ
Doktora
Türkçe
2025
Kamu YönetimiAkdeniz ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ ERDEM