Osmanlı Devlet yönetiminde hizipleşme ve rekabet (17. yüzyılın ikinci yarısı)
Factionalism and rivalry in Ottoman State administration (The second half of the 17th century)
- Tez No: 973622
- Danışmanlar: PROF. DR. ZEYNEP AYCİBİN SEYİTKIRAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Cülus, Hiyerarşik ve politik taktikler, Osmanlı Devleti, Siyasal iktidar, Siyasi iktidar, Accession to the throne, Hierarchical political tactics, Ottoman State, Political power
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Osmanlı Devleti'nin 17. yüzyılının ikinci yarısında yönetici elitler arasında şekillenen rekabet ilişkileri ve hizipleşmeyi konu edinmektedir. Bu bağlamda rakip aktörlerin güç elde etmek ve/veya mevcut konumlarını korumak amacıyla rekabet ilişkilerini yürütürken kullandıkları strateji ve araçlar; kişi, kurum ve zümrelerin bu ilişkilere tesirleri ile söz konusu rekabet ortamının devlet siyasetine etkisi değerlendirilmiştir. Çalışmanın temel amacı, 17. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti'nin üst düzey makamlarını işgal eden ya da bu makamlara talip olan devlet adamlarının, siyasi ortamın sunduğu imkan ve sınırlılıklar içinde, hangi araç ve stratejileri kullanarak iktidar mücadelesi yürüttüklerini ve tüm bunların Osmanlı müverrihlerinin kalemine ne biçimde yansıdığını ortaya koymaktır. Bu sebeple, çalışmanın temel referansları, döneme ilişkin yazılmış olan Osmanlı kronikleridir. Çalışmanın merkezinde yer alan rekabet ilişkileri, bu kaynakların sağladığı veriler ışığında incelenmiş; rekabet ilişkilerinde etkin rol oynayan aktörler ve kurumlar belirlenerek süreç içerisindeki etkileri analiz edilmiştir. Çalışma kapsam bakımından 17. yüzyılın ikinci yarısı ile sınırlandırılmış olup askerî gelişmeler ile aynı süreçteki rekabet ilişkilerine doğrudan etkisi bulunmayan iç siyaset gelişmeleri, incelemenin dışında tutulmuştur. Bu çerçevede 1655 İbşir Paşa'nın Katli Vakası, 1656 Çınar Vakası ve 1687-1688 Ocaklı İsyanları gibi dönemin öne çıkan hadiseleri, siyasi aktörler ve rekabet ilişkileri bağlamında ele alınarak değerlendirilmiştir. Köprülü Mehmed Paşa ile devamında iktidara gelen Köprülü ailesine mensup sadrazamlar, bilhassa sadaret makamının kurumsal gücü ve bu gücün rekabet ilişkilerine tesiri odağında ele alınarak değerlendirilmiştir. Dönemin siyasetine yön veren şeyhülislamları; sadrazamlarla kurdukları ilişkiler, oluşturdukları ittifaklar ve iç siyasete tesirleri bakımından irdelenmiştir. Ayrıca, iktidar mücadelelerinde arka planda önemli roller üstlenen Mimar Kasım Ağa ve Kara Hasan-oğlu Hüseyin Ağa gibi“gölge aktörler”, siyasete tesirleri ile bilhassa kroniklerde ele alınış biçimleri bağlamında etraflıca ele alınarak tartışılmıştır. Son olarak Pâdişâhlar ve tahta namzet şehzadelerin etrafında oluşan hizipleşmeler ile cülus hedefinin, yönetici elitler arasındaki var olma mücadelesini ne ölçüde etkilediği ortaya konulmaya çalışılmıştır. İncelenen dönemde Osmanlı yönetici elitlerinin rekabet süreçlerinde başvurdukları araçlar arasında kadrolaşma, padişahın güven ve desteğini kazanma, dedikodu, gözden düşürme, maddi güç kullanma, fetvâ, hiddet siyaseti, hile-aldatma, alt rütbeli memurları kullanma, oyalama, askerî kadrolara dayanma, önemli makamlara rekabet edemeyecek kişileri getirme ve cezalandırma öne çıkmaktadır. Himaye ağlarının en tesirli rekabet unsurlarından biri olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca aile ve milliyet bağları, servet, beceri, liyakat, zeka, cesâret, hâne halkının gücü ve hanedanla kurulan sıhriyet bağları, yönetici elitleri rekabet alanında avantajlı kılan diğer unsurlar arasındadır. İncelenen dönemde rekabetin en yoğun yaşandığı mansıp sadrazamlıktır. Defterdarlık gözden düşen, reisülküttaplık ise prestij kazanarak yükselişe geçen mansıplardır. Osmanlı bürokratik yapılanmasında sadrazam, şeyhülislam, yeniçeri ağası, darüssaade ağası, padişah hocası, kadıaskerler, defterdâr ve kaymakam rekabet gücüne sahip mansıplar olarak öne çıkmaktadır. Sadrazamlık ile meşihat makamı arasındaki ilişkiler, idarenin sürekliliğini doğrudan etkilemektedir. Hanedan-hizip dengesinde ise süreci yönlendiren tarafın hizipler olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study examines the rivalry relations and factionalism among the ruling elites of the Ottoman Empire in the second half of the 17th century. In this context, it evaluates the instruments employed by rival actors in their pursuit of power and the preservation of their positions, the influence of individuals, institutions, and groups on these rivalries, and the impact of ithis competitive environment on state politics. The primary aim of the study is to reveal which instruments and strategies Ottoman statesmen, who either occupied or aspired to occupy high-ranking positions in the second half of the 17th century, used in their struggles for power within the opportunities and constraints of the political environment, as well as how all these dynamics were reflected in the writings of Ottoman historians. For this reason, Ottoman chronicles composed in this period have constituted the primary data sources of the study. Based on the daha provided by the chronicles, the actors and institutions that played an active role in rivalry relations and dynamics were identified, and their influence over the course of events was analyzed. The scope of the study is limited to the second half of the 17th century, while internal political developments without a direct impact on rivalry relations, as well as military developments, were excluded. Within this framework, prominent events of the period such as the 1655 Killing of İbşir Pasha, the 1656 Çınar Event, and the 1687-1688 Janissary Rebellions are evaluated in the context of political actors and rivalry relations. Köprülü Mehmed Pasha and the grand viziers from the Köprülü family who came to power after him have been addressed with a particular focus on the institutional power of the office of grand vizier and its influence on rivalries. The sheikh al-Islam of he period are examined in terms of their relations with the grand viziers, the alliances they formed, and their influence on internal politics. In addition,“shadow actors”such as Mimar Kasım Agha (Ağa) and Kara Hasan-oğlu Hüseyin Agha, who played significant behind-the-scenes roles in power struggles, are discussed in detail with regard to their political influence and their portrayal in chronicles, Finally, study explores the extent to which factionalism formed around sultans and throne-claimant princes, and the goal of accession itself, shaped the straggle for survival among the ruling elites. The study has revealed that among the instruments employed by the Ottoman ruling elites in their rivalry processes during the period under study were the formation of patronage networks, gaining the trust and support of the sultan, gossip, discrediting rivals, the use of material resources, fatwas, the politics of anger, deceit and trickery, mobilizing lower-ranking officials, stalling tactics, reliance on military cadres, appointing incapable figures to important offices to neutralize competition, and punishment. It has been concluded that patronage networks were anong the most ifluential elements of rivalry. In addition, family and kinship ties, wealth, skill, merit, intelligence, courage, the strength of one's household, and marital alliances with the dynasty have been found to be other factors that provided advantages in the field of competition. During the examined period, it has been observed that the office of grand vizier was the position in which rivalry was most intensely experienced, while the treasury (defterdar) declined in importance, and the office of chief scribe (reisülküttab) rose in prestige and influence. The study has further demonstrated that the grand vizier, sheikh al-Islam, agha of the janissaries, chief Harem eunuch (darüssaade ağası), royal tutor (padişah hocası), military judges (kadıaskerler), treasuers, and district governors (kaymakam) emerged as key high-ranking officials with considerable influence in the dynamics of rivalry,within the Ottoman bureaucratic structure. The relations between the grand vizierate and the sheikh al-Islamet directly affected the continuity of governance. In the balance between dynasty and factions, it is concluded that the factions were the driving force in shaping the process.
Benzer Tezler
- Devlet yönetiminde karşılaşılan iktisadi ve idari sorunlara Osmanlı Dönemi siyasetnamelerinin yaklaşımları
The approaches of Ottoman-Era siyasetnames to economic and administrative problems encountered in state administration
MUHAMMED ALİ OVA
Doktora
Türkçe
2026
TarihKaramanoğlu Mehmetbey ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ALİ YILDIRIM
- 16. yüzyılda Osmanlı Devlet yönetiminde vezir-i azamlar ve siyasi etkileri
Başlık çevirisi yok
CAHİDE BAYSAL
- Türk kamu yönetiminde yapısal dönüşüm ve e-devlet uygulamalarının kamu hizmetlerine etkileri
Structural transformation of Turkish public management and the effects of e-government public service applications
NACİYE ÇETİNKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
Kamu YönetimiSelçuk ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü
YRD. DOÇ. DR. ERDAL BAYRAKÇI
- 14-17. yüzyıllarda Osmanlı Devlet Yönetimi'ni etkilemiş bazı saray kadınları
14-17. some women of the palace that affected the Ottoman State Administration in centuries
SİNAN SEVER