Aile hekimliği çekirdek yeterlilikleri bakış açısıyla birinci basamakta fenilketonüri yönetimi ve bilgi özyeterlilik algısının değerlendirilmesi
Assessment of phenylketonuria management and knowledge–self-efficacy in primary care based on family medicine core competencies
- Tez No: 973349
- Danışmanlar: PROF. DR. ESRA MELTEM KOÇ
- Tez Türü: Tıpta Uzmanlık
- Konular: Aile Hekimliği, Family Medicine
- Anahtar Kelimeler: Fenilketonüri, Aile Hekimliği, Çekirdek Yeterlilikler, Birinci Basamak, Öz-Yeterlilik Algısı, Yenidoğan Tarama, Phenylketonuria, Family Medicine, Core Competencies, Primary Care, Self-Efficacy Perception, Newborn Screening, Family practice
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
- Enstitü: Tıp Fakültesi
- Ana Bilim Dalı: Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Amaç: Fenilketonüri, erken dönemde tanılandığında ve uygun tedavi protokolleri ile yönetildiğinde önlenebilir nörolojik ve gelişimsel komplikasyonları nedeniyle birinci basamak sağlık hizmetlerinde stratejik öneme sahip metabolik bir hastalıktır. Yenidoğan tarama programları kapsamında topuk kanı örneğinden gerçekleştirilen testlerle saptanabilen bu hastalığın erken tanısı ve tedavi sürecine entegrasyonu, koruyucu sağlık hizmetlerinin etkinliği açısından kritik bir göstergedir. Bu çalışmanın amacı, aile hekimlerinin FKÜ'ye ilişkin bilgi düzeyleri ve öz yeterlilik algılarını aile hekimliği çekirdek yeterlilikleri temelinde değerlendirmektir. Yöntem: Araştırma, tanımlayıcı ve kesitsel tasarımla, İzmir ilinde 01 Mart–01 Mayıs 2025 tarihleri arasında yürütülmüştür. Evreni, 2024 yılı itibarıyla İzmir'de aktif görev yapan 1.450 aile hekimi oluşturmuş; amaçlı örnekleme yöntemi ile seçilen 304 hekimden çevrim içi anket aracılığıyla veri toplanmıştır. Veri toplama aracı olarak araştırmacı tarafından geliştirilen yapılandırılmış anket formu kullanılmış; birinci bölümde demografik ve mesleki özellikler, ikinci bölümde ise FKÜ'ye yönelik bilgi ve öz yeterlilik algısı altı boyutta (birinci basamak yönetimi, kişi merkezli bakım, bütüncül yaklaşım, kapsayıcı yaklaşım, özgün sorun çözme, toplum yönelimli olma) beşli Likert tipi ölçekle değerlendirilmiştir. Verilerin analizi SPSS 26.0 programında yapılmış, tanımlayıcı istatistikler ile Mann Whitney U ve Kruskal Wallis testleri kullanılmıştır. Bulgular: Araştırmaya katılan 304 aile hekiminin fenilketonüriye yönelik bilgi düzeyleri genel olarak orta düzeyde bulunmuştur. Özellikle fenilketonürinin patofizyolojisi, yenidoğan tarama testlerinin uygulanması ve pozitif tarama sonuçlarının yönlendirilmesi konularında belirgin bilgi eksiklikleri tespit edilmiştir. Katılımcıların %62,4'ü fenilketonüri konusunda mezuniyet sonrası herhangi bir eğitim almadığını, %47,1'i ise mesleki yaşamlarında en az bir kez fenilketonürili hasta ile karşılaştığını belirtmiştir. Fenilketonüriye ilişkin öz-yeterlilik algısı, bilgi düzeyiyle pozitif yönde korelasyon göstermiştir (p<0,05). Öz-yeterlilik düzeyleri; yaş, mesleki deneyim, uzmanlık eğitimi, fenilketonüri konusunda eğitim alma ve fenilketonürili hasta ile karşılaşma durumuna göre anlamlı farklılık göstermiştir (p<0,05). Bununla birlikte, cinsiyet ve mezuniyet yılı ile öz-yeterlilik arasında anlamlı bir ilişki saptanmamıştır (p>0,05). Ayrıca, aile hekimlerinin birinci basamak yönetimi, kişi merkezli bakım, bütüncül yaklaşım, kapsayıcı yaklaşım, özgün sorun çözme ve toplum yönelimli olma boyutlarında farklı düzeylerde öz-yeterlilik algısına sahip oldukları belirlenmiştir. Sonuçlar: Araştırma sonuçları aile hekimlerinin fenilketonüriye ilişkin bilgi düzeyi ve öz-yeterlilik algılarının sınırlı olduğunu ortaya koymuştur. Bulgular, fenilketonürili bireylerin erken tanı, etkin takip ve yönetiminde aile hekimlerinin rolünün güçlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Özellikle yenidoğan tarama programlarının etkin yürütülmesi, ailelerin bilgilendirilmesi ve hastaların multidisipliner sağlık hizmetlerine yönlendirilmesi süreçlerinde bilgi ve öz-yeterlilik açıklarının kapatılması önem arz etmektedir. Bu doğrultuda, tıp fakültesi müfredatlarında nadir hastalıklar ve fenilketonüriye yönelik eğitim içeriklerinin artırılması, mezuniyet sonrası sürekli mesleki gelişim programları ile hekimlerin bilgi ve öz-yeterlilik düzeylerinin güçlendirilmesi önerilmektedir. Ayrıca, sağlık politikaları kapsamında birinci basamakta görev yapan aile hekimlerine yönelik düzenli hizmet içi eğitimlerin yaygınlaştırılması ve fenilketonüri yönetimi konusunda klinik rehberlerin sahaya entegrasyonunun sağlanması önerilmektedir.
Özet (Çeviri)
Aim: Phenylketonuria (PKU) is a metabolic disorder of strategic importance in primary healthcare due to its preventable neurological and developmental complications when diagnosed early and managed with appropriate treatment protocols. As part of newborn screening programs, PKU can be detected through heel-prick blood samples. The early diagnosis of this disease and its integration into treatment processes serve as a critical indicator of the effectiveness of preventive health services. The aim of this study is to evaluate family physicians' knowledge levels and self-efficacy perceptions regarding PKU based on the core competencies of family medicine. Methods: This descriptive and cross-sectional study was conducted in İzmir between March 1 and May 1, 2025. The study population comprised 1,450 family physicians actively practicing in İzmir as of 2024. Data were collected from 276 physicians selected through purposive sampling using an online questionnaire. A structured questionnaire developed by the researcher was employed as the data collection tool. The first section included demographic and professional characteristics, while the second section assessed knowledge and self-efficacy perceptions regarding PKU across six dimensions (primary care management, person-centered care, holistic approach, inclusive approach, unique problem-solving, and community orientation) using a five-point Likert scale. Data analysis was performed using SPSS 26.0 software, employing descriptive statistics, the Mann–Whitney U test, and the Kruskal–Wallis test. Results: The overall knowledge level of the 276 participating family physicians regarding PKU was found to be moderate. Marked deficiencies were identified in areas such as the pathophysiology of PKU, the implementation of newborn screening tests, and the referral of positive screening results. Among participants, 62.4% reported not having received any postgraduate training on PKU, while 47.1% stated that they had encountered at least one patient with PKU during their professional practice. Self-efficacy perceptions related to PKU were positively correlated with knowledge levels (p<0.05). Self-efficacy scores differed significantly according to age, professional experience, specialty training, prior education on PKU, and patient encounters (p<0.05), whereas no significant association was found with gender or year of graduation (p>0.05). Furthermore, family physicians displayed varying levels of self-efficacy across the domains of primary care management, person-centered care, holistic approach, inclusive approach, unique problem-solving, and community orientation. Conclusion: The findings revealed that family physicians possess limited knowledge and self-efficacy regarding PKU. The results underscore the need to strengthen the role of family physicians in the early diagnosis, effective follow-up, and management of PKU patients. Addressing knowledge and self-efficacy gaps is particularly important in ensuring the effective implementation of newborn screening programs, informing families, and guiding patients toward multidisciplinary healthcare services. Accordingly, it is recommended that medical school curricula expand educational content on rare diseases and PKU, and that continuous professional development programs enhance physicians' knowledge and self-efficacy. Additionally, within the scope of health policies, the widespread provision of regular in-service training for family physicians and the integration of clinical guidelines on PKU management into primary care practice are strongly advised.
Benzer Tezler
- Aile hekimliği çekirdek yeterlilikleri bakış açısıyla birinci basamakta epilepsi yönetimi konusundaki ihtiyaçların belirlenmesi
Identifying the needs for epilepsy management in primary care with the perspective of family medicine core competencies.
ÖZLA ÇELİK
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2021
Aile HekimliğiMarmara ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEMNUNE ÇİĞDEM APAYDIN KAYA
- Birinci basamakta kistik fibrozis yönetimi ve bilgi özyeterlilik algısının aile hekimliği çekirdek yeterlilikleri bakış açısıyla değerlendirilmesi
Evaluation of cystic fibrosis management and knowledge self-efficacy perception in primary care from the perspective of family medicine core competencies
ALPER KARTAL
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2026
Aile Hekimliğiİzmir Katip Çelebi ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ESRA MELTEM KOÇ
- Acil servis yetişkin yeşil alan hastalarının muayene olmak için acil servisi tercih etme nedenlerinin araştırılması ve bu hasta grubunun aile hekimliğine bakış açılarının incelenmesi
Investigation of the reasons why adult green field patients prefer emergency service for examination and examining the perspectives of this patient group on family medicine
ÖZGÜR ÇAĞLAYAN
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2020
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
UZMAN HÜSEYİN AKSOY
- Ankara'daki Aile Hekimliği asistanlarının ailehekimliği disiplininin özelliklerine bakışı
Perspective of family medicine assistants in Ankara on the features of Family Medicine discipline
SALİHA ÇAYIR
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2024
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSMAİL KASIM
- Ankara'da belediyelere bağlı kadın sığınmaevlerinde barınan kadınların sosyodemografik özellikleri ve birinci basamak sağlık hizmetlerine yönelik düşünceleri
The sociodemographic characteristics and the thoughts on primary healthcare of the women in the women's shelters affiliated with the municipalities in Ankara
HÜSNA ÇEVİK
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2020
Aile HekimliğiAnkara ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞE SELDA TEKİNER