Meşîhat arşivi'ne göre Gümüşhaneli son dönem Osmanlı ulemâsı
The late Ottoman scholars of Gümüşhane according to the meşîhat archive
- Tez No: 972441
- Danışmanlar: DOÇ. DR. İSA KALAYCI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Tarih, History
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırma, Osmanlı İmparatorluğu'nun stratejik vilayetlerinden biri olan Trabzon'a bağlı Gümüşhane Sancağı'nda dünyaya gelen ve aldıkları eğitim neticesinde ilmiye sınıfına dahil olarak imparatorluğun çeşitli kademelerinde görev yapan ulema mensuplarının biyografik ve mesleki gelişimlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın kronolojik kapsamı, 1824-1893 yılları arasında Gümüşhane'de doğan ve sonrasında edindikleri ilmi formasyon ile gerek Gümüşhane'de gerekse imparatorluğun diğer vilayetlerinde müderrislik, naiplik, katiplik ve müftülük gibi çeşitli vazifelerde bulunarak bölgenin eğitim ve kültür hayatına katkı sağlayan ulema mensuplarının hayat hikayelerini içermektedir. Metodolojik açıdan çalışma, giriş ve iki ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın problemi, amacı, önemi, yöntemi ve kapsamı detaylı bir şekilde ele alınmış, ayrıca çalışmanın temel kaynağı olan Meşihat Arşivi'nin mahiyeti ve bu alanda yapılan akademik araştırmalar değerlendirilmiştir. Birinci bölümde, Osmanlı taşra teşkilatında önemli bir konuma sahip olan Trabzon Vilayeti'ne bağlı Gümüşhane Sancağı'nın tarihsel gelişimi, Osmanlı hakimiyeti altındaki idari yapılanması ve demografik özellikleri incelenmiş, ayrıca çalışmanın teorik çerçevesini oluşturan Osmanlı ilmiye teşkilatının kurumsal yapısı ve işleyişi analiz edilmiştir. İkinci bölümde ise, Meşihat Arşivi'ndeki sicill-i ahval dosyalarına dayanarak, 1824-1893 yılları arasında Gümüşhane Sancağı'nda doğan ve ilmiye sınıfına intisap eden 13 ulema mensubunun biyografileri, eğitim süreçleri, mesleki kariyerleri ve görev yaptıkları bölgelerdeki faaliyetleri sistematik bir şekilde incelenmiştir. Araştırma sonucunda, Gümüşhaneli Osmanlı ulemasının eğitim süreçlerinde dini ilimlere ve özellikle fıkıh, hadis ve tefsir gibi temel İslami disiplinlere özel bir önem verdikleri tespit edilmiştir. İncelenen ulema mensuplarının çoğunluğunun Türkçe ve Arapça dillerine hâkim oldukları, bazılarının ise Farsça, Kürtçe, Rumca ve Ermenice gibi bölgesel dillere de aşina oldukları görülmüştür. Mesleki açıdan değerlendirildiğinde, Gümüşhaneli ulemanın genellikle müderrislik, katiplik, müftülük, kadılık, naiplik ve naip vekilliği gibi görevlerde istihdam edildikleri belirlenmiştir. Karşılaştırmalı bir perspektifle ele alındığında, Gümüşhaneli Osmanlı ulemasının eğitim süreçleri, kariyer gelişimleri ve mesleki faaliyetleri bakımından imparatorluğun diğer vilayetlerindeki ulema mensuplarıyla benzer özellikler gösterdiği, ancak bölgesel dinamiklerin etkisiyle bazı özgün nitelikler de taşıdığı sonucuna varılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study examines the biographical and professional development of Ottoman scholars who were born in the Gümüşhane District, a significant administrative unit of Trabzon Province, one of the strategically important provinces of the Ottoman Empire. These scholars, after receiving comprehensive education, entered the scholarly class (ilmiye) and served in various positions throughout the empire. The chronological scope of the research encompasses the life stories of individuals born in Gümüşhane between 1824 and 1893 who, through their scholarly formation, contributed significantly to the educational and cultural life of both their region of origin and other provinces of the Ottoman Empire by serving in various capacities such as professor (müderris), deputy judge (naib), clerk (kâtip), and mufti. Methodologically, the study is structured into an introduction and two main chapters. The introduction thoroughly addresses the research problem, objectives, significance, methodology, and scope, while also evaluating the nature of the Meşîhat Archive as the primary source for the study and reviewing related academic literature in the field. The first chapter provides a historical analysis of the Gümüşhane District within the Ottoman provincial organization, examining its administrative structure and demographic characteristics under Ottoman rule, as well as analyzing the institutional framework and functioning of the Ottoman scholarly organization (ilmiye) that forms the theoretical foundation of the study. The second chapter systematically investigates the biographies, educational backgrounds, professional careers, and regional activities of 13 scholars from Gümüşhane who were born between 1824 and 1893 and affiliated with the scholarly class, based on personnel records (sicill-i ahval) from the Meşîhat Archive. The research findings reveal that the Ottoman scholars from Gümüşhane placed particular emphasis on religious sciences in their educational processes, especially on fundamental Islamic disciplines such as jurisprudence (fiqh), prophetic traditions (hadith), and Quranic exegesis (tafsir). The majority of the examined scholars were proficient in Turkish and Arabic, with some also familiar with regional languages such as Persian, Kurdish, Greek, and Armenian. From a professional perspective, these scholars primarily served as professors, clerks, muftis, judges, deputy judges, and deputy judge representatives. When analyzed from a comparative perspective, the Ottoman scholars from Gümüşhane exhibited characteristics similar to their counterparts from other provinces of the empire in terms of educational processes, career development, and professional activities, while also possessing certain unique qualities influenced by regional dynamics.
Benzer Tezler
- Meşîhat Arşivi'ne göre Osmanlı'nın son döneminde Maraşlı ilmiye sınıfı
Maras's science class in the lost period of the Ottoman Empire according to the archives of Mesihat
FATMA İŞLEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
TarihHatay Mustafa Kemal ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSA KALAYCI
- Meşîhat Arşivi'ne göre Osmanlı'nın son döneminde Ayntablı ilmiye sınıfı
The latest period of the Ottoman Ayntabian ulemas according to the Mesihat Archive
OĞUZ ÖLMEZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
TarihHatay Mustafa Kemal ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSA KALAYCI
- Meşîhat Arşivi'ne göre Halepli Osmanlı ulemâsı
Aleppo's Ottoman ulema according to Meşihat Records
ÖZKAN DİNÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
TarihHatay Mustafa Kemal ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ SÜLEYMAN HATİPOĞLU
- İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivinde Sivas başlığı altında bulunan sicil dosyaları
Individual files under the title of Sivas in Sheikhdom Archieve
CENAN GÜRBÜZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
DinCumhuriyet ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ALİM YILDIZ
- Yanya vilayeti Amed-Reft Defterlerine göre Yanya'da dini kurumlar, yapılar ve dini hayat (XIX yy. sonu - XX yy başları)
Religious institutions, buildings and religious life in the vilayet of ioannina according to Ioannina Amed-Reft registers (XIX century- XX century)
ERMAL NURJA