Eski Türkçeden Türkiye Türkçesine +A-/ +DA- ve +LA- isimden fiil yapım ekleri
From old Turkic to Modern Turkish: The denominal verb-forming suffixes +A-, +DA, and +LA-
- Tez No: 972212
- Danışmanlar: PROF. DR. ENGİN ÇETİN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Eski Türkçe, Türkiye Türkçesi, Türkiye Türkçesi ağızları, Türkçe söz varlığı, İsimden fiil yapım ekleri, Old Turkish, Turkey Turkish, Dialects of Turkey Turkish, Turkish Vocabulary, Nominal-to-Verb Derivational SUFFIXES
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Çukurova Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Türkçenin tarihî gelişimi boyunca söz varlığını besleyen en önemli unsurlardan biri, sözcüklere farklı biçim ve anlamlar kazandıran yapım ekleridir. +A-, +DA- ve +lA- ekleri, tarih boyunca geniş bir kullanım alanına sahip olmuş, sözcüklere farklı işlevler ve anlamlar kazandırma görevi üstlenmiştir. Eski Türkçeden günümüz Türkiye Türkçesi ağızlarına kadar uzanan süreçte bu ekler biçimsel özellikleri, anlamsal işlevleri ve üretkenlikleri açısından değişim geçirmişlerdir. Çalışmada, söz konusu eklerin Eski Türkçeden günümüz Türkiye Türkçesi ağızlarına kadar geçen süreçte nasıl kullanıldıkları, hangi anlam alanlarını üstlendikleri ve birbirlerinden hangi yönleriyle ayrıldıkları araştırılmıştır. Çalışmada kullanılan veriler, Orhon Yazıtları, Uygurca metinler ve Karahanlı dönemi eserleri gibi Eski Türkçenin temel yazılı kaynaklarının taranmasıyla elde edilmiştir. Bu metinlerdeki +A-, +DA- ve +lA- ekli sözcükler belirlenmiş, ardından Derleme Sözlüğü ve Türkçe Sözlük üzerinden çağdaş ağız verileri incelenmiştir. Böylece tarihî verilerle günümüz kullanımları yan yana değerlendirilmiştir. Bu çalışmada +A-, +DA- ve +lA- ekleriyle türetilmiş fiillerin tarihî metinler ve sözlüklerdeki kullanımları taranmış, toplamda 5868 örnek kaydedilmiştir. Ancak aynı fiilin farklı kaynaklarda tekrarlanan biçimleri ve varyantları ayıklandıktan sonra, net fiil sayısı 3322 olarak belirlenmiştir. Elde edilen sayısal veriler, +lA- ekinin hem geçmişte hem de bugün açık ara en üretken ek olduğunu göstermektedir. Tarihî kaynaklardan elde edilen veriler ile günümüz ağız verilerinin birlikte değerlendirilmesi, Türkçenin söz türetme sisteminde güçlü bir sürekliliğin olduğunu ortaya koymuştur. Eski Türkçedeki eklerin bugünkü ağızlarda hâlâ canlı biçimde kullanılması, Türkçenin tarihî yapısının günümüzde de izlenebilir olduğunu kanıtlamaktadır. Sonuç olarak, bu tez +A-, +DA- ve +lA- eklerinin tarihî gelişimini, biçim ve anlam bakımından geçirdiği değişimleri ve Türkçedeki işlevsel yerlerini ayrıntılı biçimde ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, Türkçenin söz türetme sisteminin hem geçmiş hem de günümüz açısından anlaşılmasına önemli katkılar sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
Throughout the historical development of Turkish, one of the key elements that enrich its vocabulary has been the derivational SUFFIXES that give new forms and meanings to words. Among these, the SUFFIXES +A-, +DA- and +lA- have been widely used over the centuries, taking on different functions and meanings. From Old Turkish to the present-day dialects of Turkey Turkish, these SUFFIXES have undergone changes in their forms, meanings, and productivity. This study examines how these SUFFIXES have been used from Old Turkish to modern dialects, which semantic roles they have taken, and in what ways they differ from one another. The data were gathered by examining major written sources of Old Turkish, such as the Orkhon Inscriptions, Uighur texts, and works from the Karakhanid period. Words containing the +A-, +DA- and +lA- SUFFIXES in these texts were identified, and modern dialect data were reviewed using the Derleme Sözlüğü and the Türkçe Sözlük. In this study, the occurrences of verbs derived with the SUFFIXES +A-, +DA-, and +lA- were examined in historical texts and dictionaries. In total, 3322 examples were recorded. However, after eliminating repeated forms of the same verb across different sources and their variants, the net number of verbs was determined to be 3322. The continued use of these Old Turkish SUFFIXES in today's dialects demonstrates that the historical structure of the language can still be observed in the present. In conclusion, this thesis presents the historical development of the +A-, +DA-, and +lA- SUFFIXES, the changes they have undergone in form and meaning, and their functional roles in Turkish. The findings offer important insights into the word formation system of Turkish, both in the past and in the present.
Benzer Tezler
- Özbek Türkçesinin leksikolojisi
Başlık çevirisi yok
SELAHİTTİN TOLKUN
Yüksek Lisans
Türkçe
1994
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiEski Türk Dili Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURİ YÜCE
- Tanıklarıyla tarama sözlüğü esasında eski Anadolu Türkçesinde isimden isim yapma ekleri
The suffixes used to derive nouns from nouns in the ancient Anatolian Turkish longuage on the basis of surveying a dictionary with withness
MURAT ALTUĞ
Yüksek Lisans
Türkçe
1999
Türk Dili ve EdebiyatıNiğde ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. MEVLÜT GÜLTEKİN
- Eski Anadolu Türkçesinde edat ve zarf fiillerin fonksiyonları
Başlık çevirisi yok
KAMİL TİKEN
Doktora
Türkçe
1993
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. A. MERTOL TULUM
- Baskurt Türkçesinde isim yapım ekleri ve işlevleri: Tarihi karşılaştırmalı bir inceleme
Denomial suffixes in Bashkir language and their functions: A historicial comparative analysis
ESRA BÜYÜKERYILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DilbilimNiğde Ömer Halisdemir ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FATMA ERTÜRK
- Harezm Türkçesinde isim
Name in Harezm Turkish
LÜTFİYE GÜVENÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2004
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA ARGUNŞAH