Ferrâ'nın Meâni'l-Kur'an'ında sarf odaklı tefsir
Sarf-centered tafsir in Ferra's Maani'l-Qur'an
- Tez No: 971648
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET AKİF KOÇ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Dilbilim, Religion, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Tefsir, Commentary
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Tefsir Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kur'an-ı Kerim'in doğru anlaşılması ve yorumlanması, İslam ilim geleneğinin en merkezi gayelerinden biri olmuş ve bu süreçte Arap dilinin inceliklerine vukufiyet, vazgeçilmez bir öneme sahip olmuştur. Dilbilimlerinin çeşitli alt dalları arasında, kelimelerin iç yapısını, kökenlerini, türetilme yollarını ve bu yapısal özelliklerin anlamla olan derin bağını inceleyen sarf ilmi, metnin temel yapı taşlarını analiz etmesiyle nahiv ve tefsir için zorunlu bir zemin teşkil eder. Bu tez, Arap dilbilgisinin ve Kur'an tefsirinin teşekkül dönemindeki öncü isimlerden, Kûfe dil ekolünün önde gelen temsilcisi Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ'nın (ö. 207/822) başyapıtı Meâni'l-Kur'ân'da sarf ilmini ve ilgili nahiv konularını Kur'an tefsiri amacıyla nasıl kullandığını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, literatürde Ferrâ'nın eseri etrafında süregelen temel bir problemi merkezine almaktadır: Meâni'l-Kur'ân'ın mahiyeti; yani eserin öncelikli olarak bir tefsir mi, yoksa Kur'an'ı şahit olarak kullanan bir dilbilim kitabı mı olduğu sorunudur. Bu tez, Ferrâ'nın eserindeki yoğun ve detaylı dilbilimsel tahlillerin, eserin salt bir dilbilim kitabı olduğu yönündeki yaklaşımların aksine, istikrarlı bir şekilde Kur'an'ın anlamını açıklama, müşkil görünen yerleri çözme ve yorumları temellendirme şeklinde açık bir tefsir amacı güttüğünü iddia etmektedir. Ayrıca, Ferrâ'nın dilbilimsel analizi tefsirin merkezine yerleştirmekle birlikte, rivayet geleneğini dışlamadığı, aksine bu iki yaklaşımı ustalıkla bütünleştiren bir yöntem izlediği savunulmaktadır. Bu genel iddialar çerçevesinde, tezin özel odak noktası ise Ferrâ'nın sarf ilmini tefsir pratiğinde nasıl kullandığının sistematik bir analizini sunmaktır. Araştırmanın metodolojisi, temel olarak betimleyici ve analitik bir yöntemle kaynak incelemesine dayanmaktadır. Birincil kaynak Ferrâ'nın Meâni'l-Kur'ân'ı olmakla birlikte, onun diğer dilbilimsel risaleleri, klasik ve modern sarf-nahiv eserleri, tefsir usulü kaynakları ve Ferrâ üzerine yapılmış akademik çalışmalar da dikkate alınmıştır. Tez boyunca yapılan incelemeler, Ferrâ'nın Kur'an metnindeki müşkil dilsel yapıları çözmek için sarf ve nahiv bilgisine derinlemesine başvurduğunu göstermiştir. Fiillerin zaman, kip, çatı ve yapısal özellikleri; isimlerin türetilme biçimleri (masdarlar, ism-i fâil, ism-i mef'ûl, sıfat-ı müşebbehe, mübalağa sîgası, ism-i tafdîl vb.); sayı (müfred, tesniye, cemʿ) ve cinsiyet (müzekker, müennes) kategorilerindeki karmaşık uyum kuralları ve kelime sonu değişiklikleri (maksûr, memdûd, mankûs) gibi sarfın temel konuları, Ferrâ tarafından ayetlerin tefsiri bağlamında detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Örneğin,“الْمُخْلَصِينَ”kelimesindeki bir hareke farkının fâili nasıl değiştirdiği,“أَهْوَنُ”kelimesinin ism-i tafdîl şartlarını taşıyıp taşımadığı,“كَافَّةً”gibi müfred bir lafzın çoğulu nasıl nitelediği veya“الْأَنْعَامِ”gibi çoğul bir isme müfred zamirin nasıl dönebildiği gibi konular, onun dilbilimsel analizlerinin tefsirsel sonuçlarını ortaya koyan örneklerdir. Bu analizler, Ferrâ'nın dilbilimsel verileri sadece sıralamakla kalmayıp, bunları ayetin anlamını netleştirmek, farklı kıraatleri veya lehçeleri açıklamak ve yorumlarını temellendirmek için kullandığını göstermektedir. Aynı zamanda Ferrâ'nın, kıraatlere, sahabe ve tabiîn görüşlerine ve hadislere (hadisi dilde şahit olarak kullanan ilklerdendir) atıfta bulunması, onun rivayet birikimini de dikkate aldığını kanıtlamaktadır. Ancak o, rivayetleri pasif bir şekilde aktarmak yerine, dilbilimsel analizleriyle değerlendirmiş, desteklemiş veya tashih etmiştir. Bu durum, onun yönteminin, dili temel almakla birlikte rivayeti dışlamayan, aksine dilsel analizi tefsirin doğruluğunu ve derinliğini artırmak için kullanan bütüncül bir yaklaşım olduğunu teyit etmektedir. Sonuç olarak, Ebû Zekeriyyâ el-Ferrâ, Meâni'l-Kur'ân adlı eseriyle, Kur'an tefsiri tarihinde dilbilimsel analizin, özellikle de sarf ilminin, merkezi bir rol oynadığı özgün bir metodoloji sunmuştur. Kûfe dil ekolünün birikimini tefsir sahasına taşıyarak, kelimelerin yapısal derinliklerine inmiş, morfolojik ve sentaktik analizlerle ayetlerin anlam katmanlarını aydınlatmıştır. Bu tez, Ferrâ'nın sarf merkezli tefsir metodolojisini analiz ederek, erken dönem tefsir usulüne ve dilbilimsel tefsirin imkânlarına dair önemli sonuçlara ulaşmış ve onun İslam ilim tarihindeki müstesna konumunu pekiştirmiştir. Ferrâ'nın çalışmaları, Kur'an'ı anlama çabasında dilbilimsel yetkinliğin vazgeçilmezliğini ve sarf ilminin bu süreçteki kurucu önemini açıkça ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
The correct understanding and interpretation of the Qur'ān has been a central goal of the Islamic scholarly tradition, and a deep knowledge of the intricacies of the Arabic language has been indispensable to this process. Among the various branches of linguistics, ṣarf (morphology), which studies the internal structure of words, their origins, and their derivation, holds foundational importance. It provides a necessary basis for naḥw (syntax) and tafsīr (exegesis) by analyzing the fundamental building blocks of the text. This thesis aims to examine how Abū Zakariyyā Yaḥyā b. Ziyād al-Farrā' (d. 207/822), a leading figure of the Kūfan school of linguistics and one of the pioneers in the formative period of Arabic grammar and Qur'ānic exegesis, used ṣarf and related syntactic topics for the purpose of Qur'ānic exegesis in his masterpiece, Maʿānī al-Qurʾān. The study focuses on a fundamental problem in the literature surrounding al-Farrā's work: the nature of Maʿānī al-Qurʾān. The question is whether the work is primarily an exegesis (tafsīr) or a linguistic book that uses the Qur'ān as a witness. This thesis argues that, contrary to the view that the work is merely a linguistic text, al-Farrā's intense and detailed linguistic analyses consistently serve a clear exegetical purpose: to explain the meaning of the Qur'ān, resolve ambiguous passages, and substantiate interpretations. It is also argued that while al-Farrā places linguistic analysis at the center of his exegesis, he does not exclude the tradition of riwāyah (transmitted accounts). Instead, he follows a method that skillfully integrates both approaches. Within this framework, the specific focus of the thesis is to provide a systematic analysis of how al-Farrā uses the science of ṣarf (morphology) in his exegetical practice. The research methodology is based on a descriptive and analytical review of sources. The primary source is al-Farrā's Maʿānī al-Qurʾān, but his other linguistic treatises, classical and modern works on ṣarf and naḥw, sources on the principles of exegesis (uṣūl al-tafsīr), and academic studies on al-Farrā are also considered. The investigations throughout the thesis show that al-Farrā delves deep into ṣarf and naḥw to resolve difficult linguistic structures in the Qur'ānic text. He addresses fundamental topics of ṣarf in the context of interpreting verses, such as the tense, mood, voice, and structural properties of verbs; the derivation of nouns (maṣdars, ism al-fāʿil, ism al-mafʿūl, ṣifah mushabbahah, mubālaghah ṣīghah, ism al-tafḍīl, etc.); complex agreement rules for number (mufrad, tathniyah, jamʿ) and gender (mudhakkar, muʾannath); and changes in word endings (maqṣūr, mamdūd, manqūṣ). For example, he analyzes how a single diacritical mark difference in the word“المُخْلَصِينَ”changes the subject; whether the word“أَهْوَنُ”meets the conditions of ism al-tafḍīl; how a singular word like“كَافَّةً”can describe a plural; or how a singular pronoun can refer back to a plural noun like“الْأَنْعَامِ”. These examples demonstrate the exegetical outcomes of his linguistic analyses. They show that al-Farrā does not merely list linguistic data but uses it to clarify the meaning of a verse, explain different readings (qirā'āt) or dialects, and substantiate his interpretations. At the same time, al-Farrā's references to qirā'āt, the views of the Companions (ṣaḥābah) and their followers (tābiʿūn), and hadiths prove that he also takes the riwāyah tradition into account. He was one of the first to use hadith as a linguistic witness. However, he does not passively narrate traditions; instead, he evaluates, supports, or corrects them with his linguistic analyses. This confirms that his methodology is a holistic approach that prioritizes language but does not exclude tradition. Rather, it uses linguistic analysis to enhance the accuracy and depth of exegesis. In conclusion, with his Maʿānī al-Qurʾān, Abū Zakariyyā al-Farrā' offered a unique methodology in the history of Qur'ānic exegesis where linguistic analysis, particularly ṣarf, plays a central role. By bringing the knowledge of the Kūfan linguistic school to the field of exegesis, he delved into the structural depths of words, illuminating the layers of meaning in verses through morphological and syntactical analyses. This thesis, by analyzing al-Farrā's ṣarf-centered exegetical methodology, has reached significant conclusions about early exegetical principles (uṣūl) and the possibilities of linguistic exegesis, reinforcing his exceptional position in Islamic intellectual history. Al-Farrā's works clearly demonstrate the indispensability of linguistic competence in the effort to understand the Qur'ān and the foundational importance of the science of ṣarf in this process.
Benzer Tezler
- El-Ahfeş el-Evsat ve Meʻâni'l-Kur'ân adlı eseri ışığında Arap dili gramerindeki yeri
Al-Akhfash al-Awsat and his place in the Arabic grammar through his book Maani̇'l-Quran
AYHAN KAYA
- تفسير القرآن للحنفي (سورة البروج والطارق والأعلى والغاشية والفجر والبلد) للإمام مُحَمَّد بن مُحَمَّد البردعي (ت.927 هـ)
Hanefi al-Barada's narration of the Holy Qur'an (Surah al-Burooj – at-Tariq – al-Ala – al-Ghaashiyah – al-Fajr – al-Balad)
HATEM ABDULKAREEM AHMED AHMED
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ KUTAIBA FARHAT
- Nahiv terimlerinin doğuşu ve gelişimi (Hicrî ilk iki asır)
Nahiv (Syntax) terms' origin and development (Hijri first two centuries)
ŞABAN ÖZTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
DilbilimFatih Sultan Mehmet Vakıf ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ALİ BULUT
- Ferrâ'nın Meâni'l-Kur'ân adlı eseri bağlamında Mushaf ve Mushaf imlası olgusu
The concept of Mushaf and Orthograpy of Mushaf in the context of Ferra's work titled Maāni'l-Qur'ān
BETÜL GENAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET EMİN MAŞALI
- Ferrâ'da kıraatlerin gramatik boyutu: Bakara sûresi bağlamında
El-qiraa accordding to Farrâ in terms of grammatic: In the context of soorah of Baqara
SAMİ ÇAKMAKPUNAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
Doğu Dilleri ve EdebiyatıMarmara Üniversitesiİlahiyat Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HALİL İBRAHİM KAÇAR