Son dönem Osmanlı ulemasının modern bilimlerle ilişkisi üzerine sosyolojik bir deneme
A sociological essay on the relationship of the late Ottoman ulema with modern sciences
- Tez No: 971026
- Danışmanlar: PROF. DR. REMZİ DEMİR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Felsefe, Sosyoloji, Philosophy, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Ulema, modern bilimler (modernleşme), epistemik topluluk, medrese, bilim algısı, Osmanlı, Cumhuriyet, materyalizm, pozitivizm, evrim teorisi, Ulema, modern sciences (modernization), epistemic community, madrasa, perception of science, Ottoman, Republic, materialism, positivism, theory of evolution
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Bilim Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tezde son dönem Osmanlı erken dönem Cumhuriyet Ulemasının, modernleşme süreciyle birlikte ortaya çıkan modern bilimlerle kurmuş olduğu ilişki tarihsel ve sosyolojik bir perspektif doğrultusunda incelenmiştir. Osmanlı Devleti'nin son dönemini Türkiye Cumhuriyeti'nin ise ilk yıllarını deneyimleyen, bu bağlamda geçiş dönemi âlimleri olarak nitelendirebileceğimiz on üç isimden oluşan bir kadro belirlenerek bu kadronun modern bilimleri algılama biçimi ve bu alanlar üzerine yaptıkları çalışmalar ortaya konulmuş, ardından bu kadronun bilginin yenileşmesindeki payı değerlendirilmiştir. Bu sayede de“eski”epistemik topluluk olarak tanımlayabileceğimiz ulemanın bilim ve düşünce tarihimizdeki yeri somut bir zemine taşınmıştır. Tezin içerisinde, eski epistemik topluluk olan ulema ile“yeni”epistemik topluluk olarak tanımlayabileceğimiz, Osmanlı'da başlayan modernleşme süreci doğrultusunda ortaya çıkan ve Türkiye'ye giden yolu hazırlayan bilgi topluluğu arasında karşılaştırmalar da yapılmıştır. Bu karşılaştırmaları sağlıklı bir biçimde yapabilmek adına Osmanlı'da modernleşmenin başladığı on sekizinci yüzyıldan, modernleşmenin yeni bir boyuta evrildiği Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar uzanan bir süreçte hem ulemanın hem yeni epistemik topluluğun görünümü kronolojik olarak hazırlanan ikinci bölümde ortaya konulmuştur. Bu bölümde görüleceği üzere yeni epistemik topluluk, Batı'daki bilimsel devrim sayesinde modern bir çizgiye ulaşan bilimleri (hem fen bilimleri hem sosyal bilimler) ulemadan daha iyi benimseyebilmiştir ve bu alanlarda ulemaya kıyasla daha fazla katkı ortaya koyabilmiştir. Dolayısıyla tez içerisinde ulemanın modern bilimlerle ilişki kurmuş olduğunu tespit etmiş olsak da bu ilişkinin sınırlılıklarının ve eksikliklerinin de olduğu vurgulanmıştır. Ulemanın bilim ve düşünce tarihimizdeki görünümü sosyolojik bir zemine de taşınarak bu epistemik topluluğun“işlevsel”mi olduğu“çatışma”mı yarattığı değerlendirilmiştir. Cumhuriyet dönemine gelindiğinde, çatışma yaratan bir epistemik topluluk olarak göründüğünü tespit ettiğimiz ulemanın bu görünümünün temelinde, sahip olduğu medrese eğitimini ve bilim algısını oluşturan geleneksel bir anlayış yani paradigma bulunmaktadır. Bu nedenle birinci bölümde ulemanın geleneksel paradigmasını oluşturan dinamikler tanıtılmış, tezin üçüncü ve asıl bölümünde ise modernleşme süreciyle Osmanlı topraklarına taşınan modern bilimlerle bağ kurabildiğini tespit ettiğimiz geçiş dönemi âlimleri olan Mehmet Ubeydullah Hatipoğlu'nun, Ömer Ferit Kam'ın, İsmail Hakkı İzmirli'nin, Mehmed Seyyid Bey'in, Ahmet Rifat Bilge'nin, Mehmet Fatin Gökmen'in, Muhammed Hamdi Yazır'ın, Mehmet Şerefeddin Yaltkaya'nın, Ebül'ulâ Mardin'in, Halim Sabit Şibay'ın, Eşref Efendizâde Şevketî Mehmed'in, Ahmet Hamdi Akseki'nin, Yusuf Ziya Yörükân'ın düşünce dünyaları detaylıca ortaya konulmuştur. Böylelikle bilim ve düşünce tarihimizi daha iyi anlayabilmek adına bu tarihin bir parçası olan ulemanın, bu alanlara bir epistemik topluluk olarak yapmış olduğu katkıların yeniden görünürlük kazanması sağlanmıştır.
Özet (Çeviri)
In this thesis, the relationship established by the late Ottoman period early Republican period ulema with the modern sciences that emerged with the modernization process has been examined from a historical and sociological perspective. A staff consisting of thirteen people who experienced the last period of the Ottoman Empire and the first years of the Republic of Türkiye, which we can characterize as transition period scholars in this context, the way this staff perceives modern sciences and their studies on these fields have been identified, and then the share of this staff in the renewal of knowledge has been evaluated. In this way, the place of the ulema, which we can define as the“old”epistemic community in our history of science and thought has been moved to a concrete ground. In the thesis, comparisons have also been made between the old epistemic community, the ulema, and the“new”epistemic community, the knowledge community that emerged in line with the modernization process that started in the Ottoman Empire and prepared the way for Türkiye. In order to make these comparisons in a healthy way, the appearance of both the ulema and the new epistemic community in a period extending from the eighteenth century, when modernization began in the Ottoman Empire, to the early years of the Republic, when modernization evolved into a new dimension, is presented chronologically in the second section. As will be seen in this section, the new epistemic community was able to better adopt the sciences (both natural and social sciences) that had reached a modern level thanks to the scientific revolution in the West, and was able to make more contributions in these fields compared to the ulema. Therefore, although we have determined that the ulema established a relationship with modern sciences in this thesis, it has also been emphasized that this relationship has limitations and deficiencies. The appearance of the ulema in our history of science and thought has also been carried to a sociological ground and it has been evaluated whether this epistemic community is“functional”or creates“conflict”. In the Republican period, the basis of this view of the ulema, which we have found to appear as an epistemic community creating conflict, is a traditional understanding, namely paradigm, that forms the madrasa education and perception of science it has. Therefore, in the first section, the dynamics that constitute the traditional paradigm of the ulema are introduced, and in the third and main section of the thesis, the thought worlds of the transition period scholars, Mehmet Ubeydullah Hatipoğlu, Ömer Ferit Kam, İsmail Hakkı İzmirli, Mehmed Seyyid Bey, Ahmet Rifat Bilge, Mehmet Fatin Gökmen, Muhammed Hamdi Yazır, Mehmet Şerefeddin Yaltkaya, Ebül'ulâ Mardin, Halim Sabit Şibay, Eşref Efendizâde Şevketî Mehmed, Ahmet Hamdi Akseki, Yusuf Ziya Yörükân, who we found to be able to establish a connection with the modern sciences that were brought to the Ottoman lands with the modernization process, are revealed in detail. Thus, in order to better understand our history of science and thought, the contributions of the ulema, who are a part of this history, as an epistemic community to these fields have been made to regain visibility.
Benzer Tezler
- Gelenekle modernite arasındaki bir Meşrutiyet şeyhülislamı Musa Kazım Efendi (1861-1920)
A constitutional period şeyhülislam between tradition and modernity: Musa Kazım Efendi (1861-1920)
AHMET ŞAMİL GÜRER
- Son dönem Osmanlı Üsküp uleması (1839-1913)
Ottoman-Skopje ulama in the late Ottoman Period (1839-1913)
BÜŞRA TAMAÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
TarihBursa Uludağ Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEFAİL HIZLI
- Kant'ın ahlak delili ve yeni ilm-i kelama yansımaları
Kant's moral argument and it's reflections on the new ilm-i kelam
MUSTAFA ÇIRAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Dinİstanbul ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMED YUŞA YAŞAR
- Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi ve Hülâsatü'l-Muhtâreyn adlı eseri
Ermenekian Sulayman Sırrı Efendi's work Holasatul Mokhtarayn
ABDULSAMET KUMRU
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Dinİstanbul ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET HAMDİ FURAT
- Meşîhat Arşivi'ne göre Osmanlı'nın son döneminde Maraşlı ilmiye sınıfı
Maras's science class in the lost period of the Ottoman Empire according to the archives of Mesihat
FATMA İŞLEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
TarihHatay Mustafa Kemal ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSA KALAYCI