Mâtürîdî'nin nübüvveti ispatı bağlamında kullandığı deliller ve nübüvvet karşıtı görüşleri tenkidinin değerlendirilmesi
An analyti̇cal evaluati̇on of al-Māturīdī's evi̇dences for the necessi̇ty of prophethood and hi̇s refutati̇on of its deni̇al
- Tez No: 955392
- Danışmanlar: DOÇ. DR. İBRAHİM HALİL ERDOĞAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Kelam, Maturidi, Nübüvvet, Islamic theology, Maturidi
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Akdeniz Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin nübüvvet anlayışını, onu reddeden görüşlere karşı geliştirdiği tenkitler ve nübüvvetin gerekliliğini temellendirdiği aklî deliller bağlamında incelemektedir. Nübüvvet konusu, kelâm ilminin merkezî meselelerinden biri olup, sadece inanç düzeyinde değil; epistemoloji, ahlâk ve toplumsal düzen açısından da çok yönlü bir tartışma alanı sunar. İslam düşüncesinde vahyin taşıyıcısı olarak peygamberler, yalnızca birer bilgi aktarıcısı değil, aynı zamanda aklın destekleyicisi, toplumsal düzenin kurucusu ve insanlığın selâmetine rehberlik eden önderlerdir. Bu bağlamda nübüvvetin gerekliliğinin hem aklen mümkün olup olmadığı hem de hikmet ve maslahat açısından gerekli olup olmadığı üzerinden tartışılagelmiştir. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (ö. 333/944), Ehl-i Sünnet kelâmının kurucu figürlerinden biri olarak nübüvvet konusunu derinlemesine ele almış; özellikle Kitâbü't-Tevhîd adlı eserinde nübüvveti inkâr eden zümrelerin görüşlerini sistematik şekilde çürüterek nübüvvetin gerekliliğini on temel aklî delil üzerinden temellendirmiştir. Bu çalışmada, Mâtürîdî'nin öncelikle nübüvvet karşıtı düşüncelerle girdiği tartışmalar analiz edilmiş; ardından nübüvvetin zaruretini ispat sadedinde geliştirdiği özgün deliller sırasıyla ele alınmıştır. Mâtürîdî, nübüvveti inkâr edenleri dört grupta toplar: (1) Allah'ın varlığını ve dolayısıyla peygamberliği inkâr edenler, (2) emir ve yasağın hikmetini reddedenler, (3) aklı yeterli görerek vahye ihtiyaç duymadığını savunanlar ve (4) mûcizeleri sihir veya doğa olayı sayarak peygamberliği değersizleştirenler. Bu grupların iddialarına karşı Mâtürîdî kelâmî, felsefî ve aynı zamanda epistemolojik düzlemde tutarlı cevaplar üretir. Bu reddiyelerde özellikle mûcizenin tabiatüstü yönüne, aklın sınırlılığına, toplumsal ihtilafların çözümünde ilâhî rehberliğe ve şer'î hükümlerin ancak vahiy ile bilinebilirliğine vurgu yapılır. Nübüvvetin gerekliliğine dair Mâtürîdî'nin ileri sürdüğü on temel aklî delil ise şunlardır: (1) Öğreticiye olan dünyevî ihtiyaçtan hareketle dinî rehbere olan zaruret, (2) Toplumsal tecrübe ve örfî bilginin gösterdiği üzere doğruya ulaşmada güvenilir mürşide ihtiyaç, (3) Nimete karşı şükrün ifasında aklın yeterli olmaması, (4) Adalet ve toplumsal düzenin tesisi için ilâhî vahye dayalı bir sistem gerekliliği, (5) Aklın hevâ ve şehvet gibi zaaflarla kuşatılmış olması, (6) Aklın zorunlu, vacip ve vasıta bilgileri üretmede sınırlı kalması, (7) Vahyin zorunluluktan değil, ilâhî lütuftan kaynaklanan fazl oluşu, (8) Vahyin aklı destekleyici, onu tahkim edici yardımcı bir unsur olması, (9) Tabiatın duyuya dayalı olması nedeniyle soyut hakikatlerin somutlaştığı peygamber örnekliğine ihtiyaç, (10) Nübüvvet karşıtlarının kesin bir red gerekçesi ortaya koyamaması. Çalışmanın sonuç kısmında Mâtürîdî'nin nübüvvet anlayışının sadece teorik değil, aynı zamanda toplumun düzeni, bireyin sorumluluğu ve ilâhî adaletin tecellisi açısından da çok yönlü bir sistem önerisi sunduğu ortaya konmuştur. Mâtürîdî, nübüvveti aklın karşıtı olarak değil; onun yol arkadaşı ve tamamlayıcısı olarak konumlandırır. Bu yaklaşım, vahiy ve akıl arasında çatışma değil, karşılıklı destek ve uyum esaslı bir ilişki kurar. Dolayısıyla bu çalışma, klasik kelâmî mirasa dair derinlemesine bir katkı sunmakta beraber Mâtürîdî'nin düşünce sistematiğini çağdaş kelâmî ve felsefî tartışmalara dâhil edilebilecek şekilde yeniden inşa etmeye imkân vermektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines the concept of prophethood (nubuwwa) in the thought of Abū Manṣūr al-Māturīdī, focusing on his critique of anti-prophetic views and his rational arguments for the necessity of revelation. In Islamic theology (kalām), prophethood is not only a matter of belief but also a central axis for discussions concerning epistemology, morality, and social order. In this framework, prophets are not merely conveyors of divine knowledge; they are also the supporters of reason, the founders of justice, and the moral guides of humanity. Al-Māturīdī (d. 944) approaches this theme in a particularly structured and systematic way. In his major theological work Kitāb al-Tawḥīd, he first classifies those who deny prophethood into four main categories and refutes each with rational and theological arguments. He then proceeds to provide ten positive rational proofs for the necessity of prophethood. This dual methodology—first rejecting counter-claims, then offering affirmative justifications—demonstrates al-Māturīdī's deep commitment to the integrity of reason and revelation. According to al-Māturīdī, those who deny prophethood fall into four groups: (1) Those who reject the existence of a Creator and thus the possibility of any divine message, (2) Those who deny moral obligation, divine command, or eschatological reward and punishment, (3) Those who claim that reason alone suffices without the need for revelation, and (4) Those who interpret miracles as mere illusions, magic, or natural phenomena. Al-Māturīdī refutes these positions by emphasizing the cognitive limits of human reason, the metaphysical and social need for divine guidance, and the rational coherence of prophetic miracles. He then offers ten rational justifications for the necessity of prophets, including: 1. The human need for instructors in worldly affairs implies the necessity of divine guides in religious matters. 2. Social experience and custom show that people seek trustworthy leaders in complex matters. 3. Gratitude for divine blessings requires correct expression, which only revelation can instruct. 4. Justice and social order depend on a higher moral authority rooted in revelation. 5. Human reason is often compromised by passion and desire, which necessitates divine correction. 6. Reason cannot fully grasp the possible and contingent aspects of existence—only prophets can clarify them. 7. Even if reason were sufficient, divine generosity (faḍl) justifies the sending of prophets. 8. Prophets support and strengthen reason, guiding it in the face of competing impulses. 9. Sensory human nature struggles with unseen truths; the prophetic example makes them concrete. 10. Denial of prophethood lacks definitive rational proof—no conclusive counterargument has ever been established. The study ultimately reveals that al-Māturīdī's conception of prophethood is not limited to spiritual guidance alone; it encompasses the rational, moral, and socio-political dimensions of human life. He does not view revelation and reason as contradictory, but rather as complementary. Prophets, in his view, complete the function of reason and direct it toward truth in a world full of ambiguity and conflict. In conclusion, this thesis not only sheds light on al-Māturīdī's unique place in the classical kalām tradition but also repositions his theory of prophethood as a resource for engaging contemporary theological and philosophical debates regarding revelation, authority, and rationality.
Benzer Tezler
- Mâtürîdî kelâmında peygamberliğin ispatı
The proof of prophethood in Maturidi kalam
MUHAMMED FATİH EREN
Doktora
Türkçe
2025
Dinİzmir Katip Çelebi ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İBRAHİM KAPLAN
- Nübüvvet meselesi ve Ebul Yüsr El-Pezdevi ile Gazali'nin nübüvvet anlayışları
The problem of prophethood and the understanding of prophethood of Abul Yusr Al-Pezdevi and Ghazali
ESRA GÖKMEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinBartın ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUSTAFA ÖZDEN
- İmam Mâtürîdî'de nübüvvetin ispatının kelâmi delilleri
Kalamic proofs of proof of the prophethood in İmam Maturidi
AHMET ÖZLEMİŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinÇanakkale Onsekiz Mart ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BİLAL TAŞKIN
- İmâm Mâtürîdî ve Kitâbü't-Tevhîd'inde nübüvvet görüşü
The view of prophethood in Imam Maturidi's Kitab al-Tawhid
SÜMEYYE AKDENİZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinBitlis Eren ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İSA YÜCEER
- Müfessir İsa b. Muhammed es-Safevî ve Tefsiru's-Safevî adlı eseri bağlamında itıkadî görüşleri
The theological views of the mufassir Isa b. Muhammad al-Safawi in the context of his work Tafsir al-Safawi
ABDULAZEEZ JABBAR AHMED
